چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

به‌ڕێوه‌به‌ری چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانانی هه‌ولێر: 270 منداڵ و 165 ئافره‌تی بەندکراومان لایە

"7 ئافره‌ت بڕیاری له‌سێداره‌دانیان هەیە"

له‌م دیمانه‌ی تایبه‌ته‌ی (باس)دا، دیمه‌ن محه‌مه‌د بایز، به‌ڕێوه‌به‌ری چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانانی هه‌ولێر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، به‌هۆی تاوانی كوشتنه‌وه‌ 7 ئافره‌ت بڕیاری له‌سێداره‌دانیان بۆ ده‌رچووه‌، ئاشكراشی ده‌كا، له‌ ساڵی 2015 كۆی گشتیی به‌ندكراوان 200 كه‌س بوون، به‌ڵام له‌ 2016 و له‌ پێنج مانگی سه‌ره‌تای 2017دا ژماره‌ی به‌ندكراوان به‌رزبووه‌ته‌وه‌ بۆ 472 به‌ندكراو.

 

(باس) ئامانج له‌ كاره‌كانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان چییه‌؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: ئامانجمان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی هه‌ڵه‌یه‌ك له‌ ژیانیاندا ده‌كه‌ن یان تاوانێك ئه‌نجام ده‌ده‌ن، دوای په‌روه‌رده‌ و ڕاهێنانیان جارێكی تر شیاندنه‌وه‌ و گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ نێو كۆمه‌ڵگا به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌ندروست، لێره‌دا ژیانیان ده‌پارێزرێت و هه‌موو پێداویستییەكیان بۆ دابین ده‌كرێ، تاو ئه‌و كاته‌ی حوكمه‌كه‌یان ته‌واو ده‌بێت و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ لای كه‌سوكاریان.


(باس) زیندانیكراوه‌كانی له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان كێن؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌هێنرێنه‌ نێو چاكسازی، ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ پێشێلی یاساكانیان كردووه‌ و لادان و تاوانیان ئه‌نجام داوه‌ له‌ ڕێساكانی نێو كۆمه‌ڵگا و یاسا ده‌ستیان به‌سه‌ردا ده‌گرێ، تا ئه‌و كاته‌ی تاوانه‌كه‌ له‌سه‌ریان ده‌سه‌پێ، یاخود ئه‌وكاته‌ی حوكمه‌كانیان ته‌واو ده‌بێت.


(باس) له‌سه‌ر چ جۆره‌ تاوانێك به‌ند كراون؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان به‌ تاوانی كوشتن و تیرۆر به‌ند كراون، به‌شێكیشیان له‌سه‌ر تاوانی ماده‌ی هۆشبه‌ر و ڕه‌وشتی، هه‌روه‌ها خێزانی و چه‌ندین تاوانی تر بووه‌.


(باس) ئەگه‌ر تاوان ئه‌نجام بده‌ن له‌ ته‌مه‌نی چه‌ند ساڵییه‌وه‌ زیندانی ده‌كرێن؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: سه‌رجه‌میان ئافره‌ت و منداڵ و هه‌رزه‌كارن، به‌پێی یاسا له‌ ته‌مه‌نی (11) ساڵییه‌وه‌ كه‌سێك تاوانێك ئه‌نجام بدات ده‌هێنرێته‌ نێو چاكسازی، بۆ كوڕان تا ته‌مه‌نی (18) ساڵییه‌، به‌ڵام بۆ ئافره‌تان له‌ ته‌مه‌نی (11) ساڵی تا ئه‌وكاته‌ی حوكمی ته‌واو ده‌بێت.


(باس) جۆری تاوانه‌كان له‌نێوان كچ و كوڕدا چۆنه‌، واتا كچ هه‌یه‌ لای ئێوه‌ به‌ند كرابێت و تاوانی كوشتنی ئه‌نجام دابێت؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: له‌ ئه‌نجامدانی تاواندا به‌پێی یاسا هیچ جیاوازییه‌ك له‌نێوان كچ و كوڕدا نییه‌، بۆ نموونه‌ كچ لامانه‌ به‌ تاوانی كوشتن به‌ند كراوه‌ و له‌ ته‌مه‌نێكی بچووكیشدا تاوانی كوشتنی ئه‌نجام داوه‌.


(باس) ئایا له‌ زیندانه‌كاندا زۆر له‌ منداڵ كراوه‌ دان به‌ تاوانه‌كه‌یدا بنێت و ئازار بدرێت؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: ئه‌و به‌نداكراوانه‌ی دێنه‌ لای ئێمه‌ بە سیستمی چاكسازی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێ و سه‌ره‌تا پشكنینی ته‌ندروستیی جه‌سته‌یی بۆ كه‌سی تاوانبار ده‌كرێت و سه‌رجه‌م تاوانباره‌كان ڕاپۆرتی پزیشكییان هه‌یه‌. سه‌باره‌ت به‌ دانپێدانانی منداڵان بۆ ئه‌و تاوانەی كردوویه‌تی هیچ ئازار و ئه‌شكه‌نجەیەك نادرێن، ئێمه‌ ده‌زگایه‌ك نین لێكۆڵینه‌وه‌ بكه‌ین، به‌ڵكوو ته‌نیا شیاندنه‌وه‌ ده‌كه‌ین.


(باس) چه‌ند منداڵ له‌ چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان له‌ هه‌ولێر به‌هۆی تاوانه‌وه‌ به‌ند كراون؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: ژماره‌ی ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان، كه‌ تاوانیان ئه‌نجام داوه‌، به‌ گشتی بریتییه‌ له‌ 270 منداڵ به‌ ڕاگیراو و سزادراو.


(باس) ئەی ژمارەی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی تاوانیان ئه‌نجام داوه‌ چه‌نده‌؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د بایز: ئه‌و ئافره‌تانه‌ی كه‌ تاوانی گه‌وره‌ و بچووكیان ئه‌نجام داوه‌ 165 ئافره‌تن به‌ ڕاگیراو و سزادراو.


(باس) ئه‌وانەی تاوان ئه‌نجام ده‌ده‌ن زیاتر له‌ چ ئاستێكی كۆمه‌ڵگادان؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: زیاتر له‌ چینی خوارەوەن و كه‌سانێكن ئاستی خوێنده‌وارییان له‌ پله‌یه‌كی نزمدایه‌، به‌ڵام ناتوانین به‌ ڕه‌هایی باسی بكه‌ین، چونكه‌ كه‌سی ده‌وڵه‌مه‌ند و خوێنده‌واریش لامان به‌ند كراون.


(باس) ده‌گوترێت ژماره‌یه‌ك ئافره‌ت لای ئێوه‌ به‌ تۆمه‌تی كوشتنی كه‌سوكاریان به‌ند كراون، ڕاسته‌؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: به‌ڵی ڕاسته‌، ئافره‌تمان لایه‌ به‌ تۆمه‌تی كوشتنی هاوسه‌ری یاخود باوكی ده‌ستگیر كراوه‌ به‌ند كراوه‌. ئه‌مه‌ش تاوانه‌ به‌پێی یاسا و چاكسازییه‌كه‌شمان جێگای گرتنه‌خۆی ئەو تاوانبارانه‌یە.


(باس) چ پڕۆژه‌یه‌كتان هه‌یه‌ بۆ ڕەواندنه‌وه‌ی بیری توندوتیژی بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌ به‌ كه‌یسی تەندڕەوی تێوە گلاون؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: له‌ رێگه‌ی چه‌ند توێژه‌رێكی ده‌روونی و كۆمه‌ڵاته‌ییه‌وه‌ ڕێنمایی ده‌ده‌رێت به‌ به‌ندكراون بۆ ئه‌وه‌ی دووباره‌ تاوان و هه‌ڵه‌ ئه‌نجام نه‌ده‌ن، هه‌روه‌ها به‌ڕێوه‌به‌راتییه‌كه‌مان چه‌ندین به‌رنامه‌ و پڕۆگرامی داڕشتووه‌ بۆ ڕاوه‌ندنه‌وه‌ی بیری توندڕه‌وه‌ی له‌سه‌ر به‌ندكراوان، چ له‌ خودی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیمان و ڕێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و كه‌سانی خۆبه‌خش له‌ بواری په‌ره‌پێدانی مرۆیی، به‌ ئه‌نجامدانی كۆڕ و سیمینار و چالاكیی جۆراوجۆر وه‌ك وه‌رزشكردن، كردنه‌وه‌ی خولی جۆراوجۆر و خوێندنه‌وه‌ی كتێب و نیشاندانی فلیمی دۆكیۆمێنتاری به‌ به‌ندكراوان.


(باس) ئه‌و منداڵانه‌ی لای ئێوه‌ به‌ند كراون، دوای ئازادكردنیان چۆن له‌ كۆمه‌ڵگا مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كرێ؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: هه‌ر كه‌سێك دوای ته‌واوبوونی حوكمه‌كه‌ی كه‌ ڕه‌وانه‌ی ماڵه‌وه‌ ده‌كرێته‌وه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئاستی هۆشیاری و ڕۆشنبیریی كۆمه‌ڵگا و له‌لایه‌ن كه‌سوكاریەوه‌ پێشوازیی لێ ده‌كرێت، ئێمه‌ وه‌كو چاكسازی چاودێریی ئه‌و كه‌سه‌ دەکەین تا 3 مانگ دوای ئازادبوونی و به‌دواداچوون بۆ ژیان و گوزه‌رانیشی ده‌كه‌ین. به‌ڵام له‌ كاتێكدا ئه‌و كه‌سانه‌ی دوای ئازادبوونیان كه‌ له‌لایان كه‌سوكاریانەوە وه‌رناگیرێنه‌وه‌، ڕه‌وانه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی داڵده‌دانی ئافره‌تان ده‌كرێن. داواشمان له‌ وه‌زارتی كار و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تی كردووه‌ بۆ دروستكردنی سه‌نته‌رێك بۆ ئه‌و ئافره‌تانە.


(باس) ئه‌و منداڵانه‌ی لای ئێوه‌ به‌ند كراون، ڕێگه‌ ده‌ده‌رێت جارێكی تر له‌ قوتابخانه‌دا بخوێنن؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: هه‌موو به‌نداكراوێك لای ئێمه‌ مافی به‌شداربوونی پڕۆسه‌ی خوێندنی هه‌یه‌ به‌بێ جیاوازی، ئێمه‌ له‌نێو چاكسازییه‌كه‌مان قوتابخانه‌یه‌كه‌مان هه‌یه‌ هه‌مان سیسته‌می په‌روه‌رده‌ و قوتابخانه‌ی ئاسایی خوێندن ئه‌نجام ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌و مندڵانەی عه‌ره‌بن، كێشه‌ی پرۆگرامی عه‌ره‌بیمان هه‌یه‌، چه‌ندین جاریش داوامان له‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ كردووه‌ وه‌ڵامیان نه‌داوینه‌تەوه‌.


(باس) ده‌گوترێت هه‌ندێ ئافره‌تی بیانی له‌ چاكسازیی ئافره‌تان و نه‌وجه‌وانان به‌ند كراون، هۆكاری به‌ندكردنه‌كه‌ چییه‌؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د بایز: به‌ڵێ راسته‌، به‌هۆی ئه‌نجامدانی تاوانی دزی و شه‌ڕه‌وه‌، ئه‌و ژنانه‌ی كێشه‌یان هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ماڵانه‌ی كاری خزمه‌تگوزارییان تێدا كردووه‌، ئافره‌تی ئه‌سیوپی و ئه‌نده‌نووسی و شوێنی تریش له‌خۆ ده‌گرێت كه‌ تێدیا به‌ند كراون.


(باس): چه‌ند ئافره‌ت به‌هۆی تاوانه‌وه‌ بڕیاری له‌سێداره‌دانیان بۆ ده‌رچووه‌ و ته‌مه‌نیان چه‌نده‌؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: له‌ چاكسازیدا 7 ئافره‌ت هه‌ن بڕیاری له‌سێداره‌دانیان هەیە و له‌ ته‌مه‌نی جیاجیادان. ئه‌و ئافره‌تانه‌ش کە به‌ تاوانی كوشتن ئه‌و سزایه‌یان بۆ ده‌رچووه‌، له‌ ماوه‌ی 15 ساڵی ڕابردوو تا ئێستا ئه‌و سزایه‌ ده‌رچووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی سزای له‌سێداره‌دان یاساییه‌ و له‌ یاسادا هه‌یه‌.


(باس) ژماره‌ی به‌ندكراون به‌ گشتی به‌راورد به‌ ساڵانی رابردوو زیادی كردووه‌ یان كه‌م؟
دیمه‌ن محه‌مه‌د: له‌ ساڵی 2015 كۆی گشتیی به‌ندكراون 200 به‌ندكراو بوو، به‌ڵام له‌ ساڵی 2016 و له‌ پێنج مانگی سه‌ره‌تای 2017دا ژماره‌یان به‌رز بووه‌وه‌ بۆ 472 به‌ندكراو، رێژه‌كه‌ به‌راورد به‌ ساڵانی رابردوو زۆر زیادی كردووه‌.