چركه‌
خوله‌ك
كاتژمێر
ڕۆژ

سه‌رۆكى ئه‌كادیمیاى كوردى: دوای داعش مووسڵ دەبێتە چەند پارێزگایەک

 

 

ویلایه‌تى مووسڵ به‌ ویستى به‌ریتانیا خرایه‌ سه‌ر عێراق

5 و كۆتایی

 

كورد مێژوویه‌كى دێرینى له‌ شارى مووسڵدا هه‌یه‌ و زۆر جار لێره‌وله‌وێ ده‌گوترێت شارێكى كوردستانییه‌ و مێژوونووسان و زۆربه‌ى گه‌ڕیده‌ بیانییه‌كانیش، كه‌ له‌كاتى خۆیدا به‌و شاره‌دا تێپه‌ڕیون، ماوه‌یه‌ك له‌و شاره‌دا ماونه‌ته‌وه‌ و هه‌ر یه‌كه‌ و به‌ جۆرێك ئاماریان له‌باره‌ى پێكهاته‌ى ئه‌و شاره‌وە بڵاو كردووته‌وه‌، كه‌چى ئێستا ده‌بینین كورد له‌وێ كه‌مینه‌ن و ده‌سه‌ڵاتدارنى كوردیش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك كاریان بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ى ئه‌و شاره‌ نه‌داوه‌ بۆ سه‌ر كوردستان. له‌ دوا بەشی چاوپێكه‌وتنمان له‌گه‌ڵ دكتۆر عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى مێژوونووس و سه‌رۆكى ئه‌كادیمیاى كوردى، بابەتەکە زیاتر دەخەینە بەر باس.

 

(باس) مێژووى توركمان له‌ مووسڵ بۆ چ سه‌رده‌مه‌ێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟

د.عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى: توركمان له‌سه‌ر گردى نه‌بى یونس و ئه‌و ده‌وروبه‌ره‌ بوون، ئه‌و ناوچه‌یه‌ خاڵى به‌رید و پۆسته‌ بوو، پێیان ده‌گوت هێڵى سوڵتانى. كاتێك پۆسته‌ له‌ ئیسته‌نبۆل به‌ره‌و به‌غدا ده‌رده‌چوو، ئه‌و هێڵه‌ سوڵتانییه‌ هه‌بوو کە ئه‌سپیشیان هه‌بوو. ئه‌و ناوچه‌یه‌ خاڵى وه‌رگرتنى پۆسته‌ى عوسمانییه‌كان بوو، ئه‌وانه‌ش توركمان بوون و پیاوى باوەڕپێكراوى ده‌وڵه‌تى عوسمانى بوون. ئه‌و هێڵه‌ هه‌مووى له‌سه‌ر گرده‌كان بوو تا ده‌گه‌یشته‌ به‌غدا. عوسمانییه‌كانیش ئه‌وكات زیاتر بڕوایان به‌ توركمانه‌كان هه‌بوو. ئێستاش ئه‌گه‌ر سه‌یرى نه‌خشه‌ى سه‌رده‌مى عوسمانییه‌كان بكه‌ین، ده‌بینین شوێنى تورکمانه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و هێڵه‌ى سوڵتانین، هه‌ر له‌ ئه‌سكى مووسڵ و ته‌له‌عفه‌ر تا ده‌گاته‌ گردى نه‌بى یونس و تا ده‌گاته‌وه‌ قه‌ڵاى هه‌ولێر له‌نێوان عه‌ره‌ب و كورد بوون، ئه‌و خاڵانه‌ى به‌رید له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئاڵاى عوسمانیى لێ بوو و ئه‌منییه‌ت و ئارامیى زیاتر بوو، بۆیه‌ تا ده‌هات خه‌ڵکانێك له‌و خاڵانه‌ خۆیان نزیك ده‌كرده‌وه‌ و شوێنى نیشته‌جێبوون له‌و ناوچانه‌ به‌رفراوانتر ده‌بوو، بۆیه‌ ده‌بینین له‌و كاته‌شه‌وه‌ خه‌ڵکی كورد و عه‌ره‌بیش به‌و هۆیه‌وە خۆیان به‌ توركمان ده‌زانى. من باش به‌بیرم دێت زمانى توركمانى له‌ ده‌وروبه‌رى مزگه‌وت و گردى نه‌بى یونس زۆر بوو. ئێستا له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى عوسمانى نه‌ماوە و عه‌ره‌ب فه‌رمانڕه‌وایه‌تى ئه‌و شوێنانه‌ ده‌كات، وه‌رگه‌ڕان و زۆربه‌یان خۆیان كرده‌ عه‌ره‌ب.

 

(باس) بەپێی ئەو به‌ڵگانەى باستان كرد کە كورد له‌ ره‌چه‌ڵه‌كى مووسڵ بوونه‌، ئه‌ى کوا ئه‌و كوردانه‌ چییان به‌سه‌ر هات؟

د.عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى: من له‌ كتێبێكى خۆمدا باسى ئه‌وه‌م كردووه‌، ئه‌گه‌ر سه‌یرى كتێبه‌كانى هه‌موو گه‌ڕیده‌كان بكه‌ین كه‌ به‌ مووسڵدا تێپه‌ڕیون و له‌ مووسڵ ماونه‌ته‌وه‌، هه‌موویان ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌كه‌نه‌وه‌ کە به‌ شێوه‌ى سه‌ره‌كى مووسڵ كوردى لێ بووه،‌ یاخۆ ده‌ڵێن زمانى زۆرینه‌ى خه‌ڵکى مووسڵ كوردى بووه‌ و ده‌شڵێن مووسڵ 25 هه‌زار كورد و 15 هه‌زار عه‌ره‌بى تێدا بووه‌، له‌پاڵ كورده‌كان توركمان و عه‌ره‌بیشى لێ بووه‌ به‌ رێژه‌ى پله‌ى دوو و پله‌ سێ و به‌درێژایى سه‌رده‌م عه‌ره‌به‌كان پێگه‌ى خۆیان چه‌قاند و کولتووری ئیسلامى به‌هێز بوو، بۆیه‌ توانییان توركمان و كورد له‌ژێر په‌رده‌ى ئایینى بتوێننه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌ مووسڵاوییه‌كانیش باسمان كرد، پێش هه‌موو شتێك شانازى به‌ مووسڵاوییبوونی خۆیان ده‌كه‌ن و هه‌موو ئه‌وانى ده‌وروبه‌رى خۆیانیان به‌ كه‌م ده‌زانى، بۆیه‌ رۆژ له‌دواى رۆژ خه‌ڵکه‌كه‌ تا ده‌هات خۆى به‌ عه‌ره‌ب ده‌زانى بۆیه‌ كورد و توركمان له‌و شاره‌ توانه‌وه‌، ئه‌و سیاسه‌ته‌ له‌ دیمه‌شقى سووریاش هه‌بوو.

 

(باس) توركیا بۆچى تا ئێستا‌ چاوى له‌سه‌ر مووسڵه‌؟

د.عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى: توركیا ده‌ڵێت له‌ جه‌نگى یەکەمی جیهانیدا، ویلایه‌تى مووسڵم به‌بێ شه‌ڕ گرت، بۆیه‌ مافى ئه‌وه‌م هه‌یه‌ بگه‌ڕێمه‌وه‌ ئه‌و شاره‌، به‌ڵام له‌ رووى یاساییه‌وه‌ هیچ مافێكى له‌ مووسڵ نه‌ماوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى ئه‌و له‌به‌رامبه‌ردا به‌ یاساى (عوسبه‌تى ئومه‌م) رازى بوو له‌ ساڵى 1926ز توركیا بڕێك پاره‌ و به‌شێك نه‌وتى ئه‌و ویلایه‌ته‌ى وه‌رگرت و به‌ فه‌رمى له‌و سنووره‌ كشایه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى خۆى به‌ باڵاده‌ستتر ده‌زانێت له‌ عێراق و له‌به‌ر ئه‌وه‌ى مووسڵ شوێنێكى ستیراتیژییه‌ بۆیە هه‌ر چاوى لێیه‌تى.

 

(باس) چۆن ویلایه‌تى مووسڵ خرایه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تى عێراق؟

د.عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى: ئه‌گه‌ر باسى سنوورى ویلایه‌تى مووسڵ بكه‌ین، ئه‌وكات نزیكه‌ى هه‌موو ناوچه‌كانى باشوورى كوردستانى ئێستا‌ ویلایه‌تى مووسڵیان پێك ده‌هێنا، له‌گه‌ڵ هه‌ندێك ناوچه‌ى ترى خوارووى مووسڵ تا حه‌مرین. سه‌باره‌ت به‌ لكاندنى ئه‌و ویلایه‌ته‌ش به‌ عێراق ئه‌وه‌ له‌ ساڵى 1925 بوو، لیژنه‌ ده‌گه‌ڕا بۆ ئه‌وه‌ى خه‌ڵک ڕاى خۆیان بده‌ن كه‌ ده‌یانه‌وێت بخرێنه‌ سه‌ر عێراق یان له‌ده‌ره‌وه‌ى عێراق بن، راپرسییه‌ك كرا، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كى روون و ئاشكرا نه‌بوو، چونكه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌ژێر فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى عه‌ره‌به‌كاندا بوو، هه‌ر له‌ ساڵى 1921وه‌ و هه‌مووى پێشوه‌خت رێك خرابوو، دواتریش به‌ریتانیا ده‌یویست بیخاته‌ سه‌ر عێراق، ئەوکات به‌ریتانیا هه‌موو شت بوو، بۆیه‌ ویلایه‌تى مووسڵ خرایه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تى عێراق.

 

(باس) له‌باره‌ى ئاینده‌ى مووسڵ چ بۆچوونێکت هه‌یه‌؟

د.عه‌بدولفه‌تاح عه‌لى بۆتانى: مووسڵ مه‌حاڵه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ دۆخى جارانى، تازه‌ مووسڵ مووسڵى جاران نییه‌، سه‌رده‌مانێك مووسڵ حوكمى عێراقى ده‌كرد، زۆر له‌و جومگه‌ هه‌ستیارانه‌ى نێو حكوومه‌ت خه‌ڵکى مووسڵ بوون، كورده‌كانى ئه‌وه‌ى بووە عه‌ره‌ب مایه‌وە و ئه‌وه‌ى تریش ده‌ربه‌ده‌ر كرا و به‌شێكى زۆریشى ناگه‌ڕێنه‌وه‌، نه‌ك له‌به‌ر داعش، هه‌ر له‌دواى ساڵى 2003 مووسڵى جاران نه‌ما و كه‌وته‌ ژێر ده‌ستى حوكمڕانیى تایفى، دوژمنداریى كورد و سوننه‌ كرا و شیعه‌ سه‌لماندى كه‌ هى حوكمڕانى نییه‌ و هیچ جاریش شیعه‌ و سوننه‌ هاوڕا نابن. خه‌ڵک له‌ لایه‌نى نه‌ته‌وه‌ییەوە یه‌ك ده‌گرن، به‌ڵام له ‌لایه‌نى تایفى یه‌ك ناگرن و مووسڵ ده‌بێ پارچه‌ پارچه‌ ببێت، ئه‌وه‌ش له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى هه‌موو لایه‌كه‌ و به‌ راى خۆم ئه‌گه‌ر ده‌سته‌چه‌پى مووسڵ ببێته‌ پارێزگایه‌كى سه‌ربه‌خۆ و تا راده‌یه‌ك كورد زاڵ بێت به‌سه‌ریدا، بڕوا ناكه‌م ئه‌و كات كورد مافى كه‌مینه‌كان بخوات و شنگال ده‌بێ بێته‌وه‌ سه‌ر مووسڵ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى 130 كێلۆمه‌تر لێی دوورە، ئه‌و پارێزگایه‌ش وه‌كو عه‌نكاوه‌ ده‌بێ سه‌ر به‌ كوردستان بێت و تایبه‌تمه‌ندیى خۆى هه‌بێت، سه‌باره‌ت به‌ تلكێف و ئه‌لقۆش و باتنایه‌ش، ئه‌و ناوچانه‌ له‌ناو جه‌رگەى كوردستاندان.