پێش ئیسلام عه‌ره‌ب له‌ مووسڵدا نه‌بووه‌

سه‌رۆكى ئه‌كادیمیاى كوردی: له‌سه‌رده‌مى عوسمانییه‌كاندا میرێكى کوردی جزیرێ بۆتان بووەتە‌ یه‌كه‌م فه‌رمانڕه‌واى مووسڵ (2)

كورد مێژوویه‌كى دێرینى له‌ شارى مووسڵدا هه‌یه‌ و زۆر جار ده‌گوترێت کە شارێكى كوردستانییه‌ و مێژوونووسان و زۆربه‌ى گه‌ڕیده‌ بیانییه‌كانیش كه‌ له‌ كاتى خۆیدا به‌و شاره‌دا تێ په‌ڕیون، ئاماژەی لەو شێوەیەیان داوە، كه‌چى ئێستا ده‌بینین كورد له‌وێ كه‌مینه‌ن و کەسیش بیر لەم کێشەیە ناکاتەوە، (باس) بەم دیمانە چەند ئەڵقەییە لەگەڵ مێژوونووس د. عه‌بدولفه‌تاحى عه‌لى بۆتانى، کە سه‌رۆكى ئه‌كادیمیاى كوردىیە، به‌وردى مێژووى كوردبوونى شارى مووسڵ روون دەکاتەوە.

 

(باس) ئه‌گه‌ر بێینه‌وه‌ سه‌ر به‌ڵگه‌كانى كوردبوونى ئه‌و شاره‌ و هاتنى عه‌ره‌ب بۆ ناو مووسڵ، به‌ڵگه‌کان چ دەڵێن؟
د. عه‌بدولفه‌تاحى بۆتانی: (درایڤه‌ر) باس له‌وه‌ ده‌كات كۆمه‌ڵێك یه‌عاقبه‌ى مه‌سیحیى كورد له‌ مووسڵ و چیاى جودى ده‌ژیان. واتا ئه‌و شاره‌ هیچ عه‌ره‌بێكى تێدا نه‌بوو، هاتنى عه‌ره‌ب دواى هاتنى ئیسلام بووە. سه‌رچاوه‌كان باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن كه‌ هاتنى عه‌ره‌ب بۆ مووسڵ به‌ پلان و رێخۆشكردنى (هرسیمه‌ى كوڕى عرفجه‌ى بارقى) بوو له‌ سه‌رده‌مى خیلافه‌تى عومه‌رى كوڕى خه‌تاب له ‌ساڵی 641ز بوو. به‌پێى مێژوونووسى مووسڵى، ئه‌حمه‌د عه‌لى سۆفى، باس له‌وه‌ ده‌كات عه‌ره‌به‌كان كاتێك خانووى له‌ به‌رد دروستكراویان بینى له ‌مووسڵ كه‌ به‌ زستان گه‌رم و به‌ هاوین فێنك بوو به‌ره‌به‌ره‌ له‌ زیادبووندا بوون و له‌سه‌رده‌مى فه‌رمانڕه‌وایى عوسمانى كوڕى عه‌فان، حه‌كیم كوڕى سه‌لامى حزامى، له‌ ساڵى 654ز كرایه‌ فه‌رمانڕه‌واى مووسڵ و له‌سه‌ر پلانه‌كانى پێش خۆى به‌رده‌وام بوو له‌ نیشته‌جێكردنى عه‌ره‌ب له‌و شاره‌، له‌سه‌رده‌مى فه‌رمانڕه‌وایى ئیمامى عه‌لى كوڕى ئه‌بى تالیب معقەلى كوڕى قه‌یسى ریاحى، كرایه‌ فه‌رمانڕه‌وایى مووسڵ و كۆچى هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كان بۆ ناو شاره‌كه‌ به‌رده‌وام بوو، هه‌روه‌ها سه‌عید دێوه‌چیى مێژوونووسى مووسڵ ده‌ڵێت: "هه‌ركاتێك هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كانى نیمچه‌ دوورگه‌ى عه‌ره‌بى ناكۆكییه‌ك بكه‌وتایه‌ نێوانیان به‌ره‌و باكوور كۆچیان ده‌كرد و داواى ناوچه‌یه‌كى گونجاویان ده‌كرد بۆ ئاژه‌ڵه‌كانیان، كه‌ ده‌بوایه‌ ناوچه‌یه‌كى به‌ ئاو و له‌وه‌ڕگه‌یه‌كى به‌پیت بێت و شوێنى حه‌وانه‌وه‌ى خۆشیان گونجاو بێت، ئه‌و ناوچه‌یه‌ش مووسڵ و تكریت و ئه‌و سنووره‌ بوو". كاتێك مووسڵ بووه‌ پێگه‌ى هۆزه‌ عه‌ره‌به‌كان له‌سه‌رده‌مى ئه‌مه‌وى (661-750ز) و سه‌رده‌مى عه‌باسییه‌كانیش (750-1258ز) له‌و سه‌رده‌مه‌دا شار تا ڕاده‌یه‌ك پێشوه‌چوونى به‌خۆیەوه‌ نه‌بینى.

 

(باس) ئەدی کە كه‌وته‌ ده‌ستى عوسمانییه‌كان، مامه‌ڵە‌ى ئه‌وان چۆن بووه‌؟
د. عه‌بدولفه‌تاحى بۆتانی: عوسمانییه‌كان له‌ ساڵی 1516ز ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ست و ئه‌وكات دیاریترین خه‌ڵكى مووسڵ كورد و عه‌ره‌ب بوون، ئه‌وانه‌ى هه‌مووى به‌ڵگه‌ى فه‌رمیمان له‌به‌رده‌سته‌ نه‌ك قسه‌ى زاره‌كى، یه‌كه‌م فه‌رمانڕه‌واى مووسڵیش له‌ سه‌رده‌مى عوسمانییه‌كان میرێكى كوردى جزیرێ بۆتان بوو به‌ ناوى میر به‌در به‌گ و ئه‌وه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ بوو ئه‌وكات عوسمانییه‌كان زۆر متمانه‌یان به‌ كورد هەبوو و كورد زۆرینه‌ش بوونه‌ له‌ شاره‌كه‌، به‌و شێوه‌یه‌ میره‌ كورده‌كان نزیكه‌ى (100) ساڵ فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى مووسڵیان له‌ده‌ستدا بووه‌ و عوسمانییه‌كانیش ویلایه‌تى مووسڵیان به‌ ویلایه‌تێكى كوردى داناوه‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌یه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى مه‌لا ئیدریسى به‌دلیسى له‌گه‌ڵ عوسمانییه‌كاندا هه‌یبوو. له‌لایه‌كى دیکەیشه‌وه‌ گه‌ڕیدەى تورك ئه‌ولیا چه‌له‌بى، له‌ كتێبى (سیاحه‌ت نامه‌) كه‌ له‌ ساڵی 1655ز كتێبه‌كه‌ى نووسیوه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات نۆ ویلایه‌ت كوردستانیان پێكده‌هێنا، له‌وانه‌ش: (ئه‌رزه‌رووم، وان، هه‌كارى، ئامه‌د، جزیرێ بۆتان، ئامێدى، مووسڵ، شاره‌زوور، ئه‌رده‌لان) و ده‌شڵێت كه‌سێك ئه‌گه‌ر رێ بكات به‌ناو خاكى كوردستاندا پێویستى به‌ 17 رۆژ ده‌بێت. هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌یه‌كى دیکەى گرنگ هه‌یه‌ به‌ناوى (جیهان نامه‌) له‌ سه‌ده‌ى حه‌ڤده‌ ده‌رچووه‌ له‌ 1732ز، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ كوردستان له‌ هرمزد ده‌ست پێده‌كات تا مه‌لاتیه‌ و مه‌رعه‌ش و باكورى ویلایه‌تى وان و له‌ باشووریشه‌وه‌ تا مووسڵ و ئێراقى عه‌ره‌بى درێژ ده‌بێته‌وه‌.

 

(باس) ده‌كرێت تۆزێك به‌ وردى باسى هه‌ندێك له‌و گه‌ڕیدانه‌مان بۆ بكه‌ى كه‌ سه‌ردانى مووسڵیان كردووه‌؟
د. عه‌بدولفه‌تاحى بۆتانی: زۆر گه‌ڕیدە باسى مووسڵیان كردووه‌، هه‌ندێكیان به‌و شاره‌ تێپه‌ڕیون و هه‌ندێكیشیان بۆ ماوه‌یه‌ك لێى ماونه‌ته‌وه‌ و زۆر شتیان له‌باره‌ى مووسڵ نووسیوه‌ و بۆ ئێمه‌ بوونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ى گرنگ له‌وانه‌ش:


- ئۆلیڤه‌ر، گەڕیدەى فه‌ره‌نسى، له‌ ساڵی 1795 سه‌ردانى مووسڵى كردووه‌ و باس له‌وه‌ ده‌كات کە له ‌شاره‌كه‌دا (7-8) هه‌زار مه‌سیحى و نزیكه‌ى هه‌زار جوو و 25 هه‌زار موسڵمانى عه‌ره‌ب و 15 هه‌زار تا 16 هه‌زار كورد هه‌یه‌.
- جاكسۆن، گەڕیدەى به‌ریتانى، له‌ 25ى ته‌مووزى 1797ز سه‌ردانى مووسڵى كردووه‌ و باس له‌وه‌ ده‌كات کە شاره‌كه‌ پڕه‌ له‌ خه‌ڵكى چه‌ندین پۆلێنى جیاواز له‌ ئایین، به‌ڵام زۆربه‌یان كوردن.
- هه‌روه‌ها ئۆلیڤه‌ر، له‌ ساڵی 1809ز به‌و شێوه‌یه‌ باسى سه‌رژمێرییه‌كانى مووسڵ ده‌كات: ژماره‌ى دانیشتوانى مووسڵ نزیكه‌ى 63 هه‌زار كه‌سه‌، به‌و شێوه‌یه‌: عه‌ره‌ب (25) هه‌زار، كورد (15) هه‌زار، تورك (15) هه‌زار، مه‌سیحى (7)، جوو (1000) كه‌س.
- جێمس بكنغهام، له‌ ته‌مووزى 1816ز سه‌ردانى مووسڵى كردووه‌ و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات کە موسڵمان به‌شى سه‌ره‌كیى شاره‌كه‌ پێكدێنن له‌ عه‌ره‌ب و تورك و كورد.
- مارشالى ئه‌ڵمانى هۆلمس فۆن مۆلتكه‌، له‌ ئایارى 1838ز هاتووەته‌ مووسڵ و باس له‌وه‌ ده‌كات کە دانیشتوانى له‌ كورد و كلدان و عه‌ره‌ب پێك دێت و له‌نێو خۆیاندا به‌ زمانه‌كانى كوردى و فارسى و عه‌ره‌بى و توركى قسه‌ ده‌كه‌ن. له‌ كۆتاییه‌كانى سه‌ره‌مى فه‌رمانڕه‌وایه‌تیى ده‌وڵه‌تى عوسمانى له‌و شاره‌ تورك زمانى خۆى به‌سه‌ر ته‌واوى سنووره‌كه‌دا زاڵ كردبوو، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ عه‌ره‌به‌كان ده‌یانویست كۆمه‌ڵه‌یه‌كى عه‌ره‌بى نه‌ته‌وه‌یى پێك بێنن بۆ ئه‌وه‌ى زمانیان له‌ناو نه‌چێت و عه‌ره‌ب نه‌تاوێنه‌وه‌ و به‌شێك ئه‌وانه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌وڵه‌ كه‌وتن له‌ژێره‌وه‌ لایه‌نگرى عوسمانى بوون. له‌باره‌ى وشه‌ و ناوى زۆر شتى كوردیش ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم له‌و كاته‌وە تا ئێسته‌ له‌ مووسڵ زۆر ده‌سته‌واژه‌ و ناوى شته‌كان له‌نێو ته‌واوى خه‌ڵكه‌كه‌ تا ئێستا هه‌ر به‌ كوردى ماوەته‌وه‌.