ڕیفراندۆم و هەوڵەکانی هاککردن!

 

م. لوقمان قادر ڕواندزی 24/09/2018 - 13:19 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

له ‌سه‌ده‌ی بیست و یه‌كدا و له‌ ئه‌نجامی ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ خێرایه‌ی به‌سەر مانگی ده‌ستكرد و تۆڕی ئه‌نته‌رنێتدا هاتووه‌، هه‌ر پرۆسه‌یه‌كی گه‌وره ‌پێویستی به‌وه‌یە سوود له‌ ته‌كنه‌لۆژیا وه‌ربگرێت، ئه‌گه‌ر نا ‌پرۆسێسه‌كه ‌‌كات و تێچوونێكی زۆری ده‌وێت. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه، ‌گه‌ر تواندرا به ‌شێوه‌یه‌كی ئه‌كادیمی و زانستی سوود له‌ (I.T) وه‌ربگیرێت، ئه‌وه‌ هۆكارێكه‌ بۆ سه‌رخستن و ده‌رخستنی به ‌شێوه‌یه‌كی پلان بۆ داڕێژراو و بێ كێشه ‌و گرفت، هاوکات له‌ نێوه‌نده‌کانی توێژینه‌وه‌ به‌هه‌ند و پڕ بایه‌خ ده‌بێت و دواتریش له ‌زانكۆ جیهانییه‌ بەناوبانگه‌كاندا توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت و بۆ مێژوو به‌ خاڵێكی پرشنگدار تۆمار ده‌كرێت.


بە هەرحاڵ، ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان، وەک پرۆسێسێكی نیشتمانیی مه‌زن و مێژوویی، جگە لەوەی لە ئاستی سیاسیدا و بە ڕێگا و شێوازی جیاواز لەناوخۆ و عێراق و ناوچەکە و تەنانەت جیهانیشدا، ڕووبەڕووی ئاستەنگ و هەڕەشە و فشار بووەوە، هاوکات لە ڕووی تەکنیکییشەوە (تەکنەلۆژیای زانیارییەکان) هەوڵ درا لە پەلوپۆ بخرێت و هێرشی کرایە سەر، بەتایبەتی لە پەیوەست بە هێرشەکانی هاککردن. خودی ئەم فشار و هێرشە تەکنەلۆژییە، کە بەشێک بوو لەو هەڵمەت و شاڵاوە سیاسییە پێشوەخت ڕاگەیەندراوەی دژی ئەنجامدانی پرۆسەکە، لەسەر ئاستی ناوخۆی کوردستان و عێراق و وڵاتانی ناوچەکەشدا بوو، کە شکستپێهێنانی پرۆسەکەیان کردبووە ئامانج، بەڵام وەک چۆن هەڕەشە سیاسییەکانی ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی پرۆسەکە شکستیان خوارد، ئاواش شکست بە فشار و هێرشە تەکنەلۆژییەکەش هێندرا، بەتایبەتی کە هەوڵ و ئامادەکارییەکانی سەرپەرشتیارانی پرۆسەکە له ڕووی به‌كارهێنان و سوودوه‌رگرتن له‌ ته‌كنه‌لۆژیا، له‌ لووتكه‌دا بوو. هۆكاری سه‌ره‌كیی سه‌ركه‌وتنیشی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه کە به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ته‌كنه‌لۆژیادا كرد، بەتایبەتی له‌ڕووی ئاماده‌كردنی ماڵپەڕ و ئه‌پلیكەیشنی ئاماده‌كراو بۆ ده‌نگدان و لێكدانه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كانی و ده‌رخستنیان به ‌كه‌مترین كات، كه‌ هۆكار بووه‌ بۆ دوورخستنه‌وه‌ی گله‌یی و گازانده‌ له‌ بوونی خاڵی لاواز له ‌سه‌رجه‌م پرۆسێسه‌كه‌دا.


بۆ بەرچاوڕوونیی خوێنەر، بەرلەوەی باس لە هەوڵ و فشار و هێرشە ئەلیکترۆنییە نێوخۆیی و عێراقی و هەرێمایەتییەکان بکەین بۆ سەر پرۆسەی ڕیفراندۆم، ئەگەر بەکورتییش بێت، پێویست دەکات مەبەست و مانای هەندێک چەمک، کە لێرەدا بەکاریان دەهێنین، روون بکەینەوە.

 

ته‌كنه‌لۆژیای زانیارییه‌كان
ته‌كنه‌لۆژیای زانیارییه‌كان، كه ‌جاران پێی ده‌گوترا زانستی كۆمپیوته‌ر(Computer Sciences) و ئه‌مڕۆش پێی دەگوترێت (Information Technology) له ‌هه‌موو ئه‌و كه‌لوپه‌ل و به‌رنامانه‌ پێک دێت، کە به‌هۆیانەوه‌ ده‌تواندرێت سوود له‌ كۆمپیوته‌ر ببیندرێت، کە خه‌ڵكانێك به‌ كاره‌كانی سەرسامن و هه‌ندێكی تریش به‌ مایەی سه‌رئێشە بۆ مرۆڤایه‌تی و هۆكاری لاوازی و نا ته‌ندروستیی خودی مرۆڤ، ده‌یزانن.

 

رۆڵی تەکنەلۆژیا
لە سەرخستنی پرۆسەی ڕیفراندۆمدا
ئامادەکار و سەرپەرشتیارانی پرۆسەکە، هەموو ئەگەر و گریمانەیەکیان، نەک هەر تەنیا لە لایەنی سیاسی، ئابووری و سەربازی، بەڵکوو لە باری تەکنەلۆژیشەوە (ئامێر، بەرنامە، ئەپڵیکەیشن) لەبەرچاو گرتبوو، کە دەکرێ بەم جۆرە پوختی بکەینەوە:


یه‌كه‌م: ئامێره‌كان


که‌ زیاتر خۆیان له‌مانه‌ی خواره‌وه ‌ده‌دۆزیه‌وه‌:
1- (Laptop) بۆ داخیلكردنی داتاكان.
2- (Scanner) بۆ سكانكردنی ئه‌و فۆڕم و په‌ڕاوانه‌ی كه‌ گرنگن و پێویستیان به‌ ئه‌رشیفكردن هه‌بوو.
3- (Printer) چاپكه‌ر، بۆ چاپكردنی سه‌رجه‌م ڕاپۆرت و فۆڕمه‌كان.

 

دووه‌م: به‌رنامه ‌و ئه‌پلیكەیشن
لێره‌ جگه‌ لە سوودوه‌رگرتن و به‌كارهێنانی سه‌رجه‌م به‌رهه‌مه‌كانی (Microsoft Office) بۆ داخیلكردنی داتا و شیكردنه‌وه ‌و یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كاره‌كانی ڕۆژانه‌، هه‌ر له‌ چركه‌ساتی بڕیاردان، تا بڵاوكردنه‌وه‌ی داتاكانی كۆتایی. دروستكردنی ماڵپه‌ڕێكی تایبه‌ت بوو به‌ ده‌نگدان، به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌وانه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستان ده‌ژیان. واتە بۆ ڕه‌وه‌ندی كورد له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مەریكا و وڵاتانی تر، كه‌ یه‌كه‌م جار ده‌بوایه‌ خۆیان تۆمار كردایه، ‌ئینجا دوو ڕۆژ پێش ڕیفراندۆم ده‌نگیان بدابایە.


بۆ شیكردنه‌وه‌ی داتاكانی كۆتایی سوود له‌ (SPSS)یش وه‌رگیراوه‌، وه‌ك به‌رنامه‌یه‌كی جیهانی، كه ‌تایبه‌تمه‌نده‌ به‌ بواری شیكردنه‌وه‌ی داتاكان (Analyses Data).


بوونی سێرڤه‌ری (Sever)یش هۆكارێكی سه‌ره‌كیی سه‌ركه‌وتنی پرۆسه‌كه‌ بوو له‌ڕووی ته‌كنه‌لۆژیایی و ڕوونه‌دانی هه‌ڵه‌ی زه‌ق، ئه‌مه‌ش زۆر به‌ڕوونی لە خێرایی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی داواكارییه‌كان، شیكاركردنی ئه‌و گرفتانه‌ی كه ‌ده‌هاتنه ‌پێش ده‌نگده‌ری ده‌ره‌وه‌ی وڵات، هەستی پێ دەکرا.


بەرلەوەی باس لە ڕیفراندۆم و هەوڵەکانی هاککردنی بکەین، وا باشترە لە چەمکی هاککردن و شێوازەکانی و هاککەرەکان بگەین، بۆ ئەوەی بەرچاومان بۆ مەترسییە گەورەکانی فشار و هەڕەشە و هێرشەکانی هاککردن لەسەر پرۆسەکە ڕۆشنتر بێتەوە.

 

هاکكه‌رزه‌كان كێن؟
سه‌ره‌تای بیرۆكه‌ی هاكکه‌ره‌كان له ‌دیزاینكردن و پرۆگرامینگ هاته‌ كایه‌وه‌، كه ‌به‌ هۆیانه‌وه‌ پرۆگرام و جیهانی ته‌كنه‌لۆژیای زانیاری به‌و پێشكه‌وتنه‌ی ئه‌مڕۆ گه‌یشت، ئەم جۆرە لە هاککەر دڵشاد و كامه‌ران ده‌بوون، كاتێك ده‌یانتوانی شیكارێك بۆ گرفتێكی گه‌وره ‌بكه‌ن و ئه‌م جۆرە ‌پێی ده‌گوترێت (White hat hacker) به‌ڵام جۆرێکی تر په‌یدا بوون کە پێیان ده‌گوترا (كراكرز) و خۆشییان له‌وه‌ ده‌د‌ی کە داتاكان تێك بده‌ن، یان نامه‌ ئه‌لیكترۆنییه‌كان بدزن و دواتر گۆڕانكارییان تێدا بكه‌ن و بۆ خاوه‌نه‌كانیان بینێرنه‌وه‌. دیارە ئه‌مانه‌ش ناسراون بە (Black hat hacker) هاككەره‌كان به ‌هه‌ردوو جۆرەکانیانەوە به‌وه‌ ناسراون، كه‌سانێكی زیره‌ك و داهێنه‌رن و مێشكێکی به‌هێزیان هه‌یه‌، كاتێك كه ‌كارێكی خراپ ده‌كه‌ن، هه‌ندێكیان بۆ بێزاربوونیان دەیگەڕێننەوە، گوایە لەبەرئەوەی به‌ هه‌موو ئاواته‌كانی ژیانیان گەیشتوون، بۆیه ‌ئه‌م كاره‌ ناشارستانییه‌ ده‌كه‌ن.


له‌ ساڵی 1981 كاتێك كۆمپانیای (I.B.M) یه‌كه‌مین لاپتۆبی داهێنا، كۆمه‌ڵێك ئه‌ندازیار ویستیان بزانن ئه‌و به‌رنامانه‌ چین كه ‌تێیدا به‌كار هاتوون، ئه‌م گرووپه‌ خاوەنی بیرۆكه‌ و داهێنانی هاكکه‌ر بوون له ‌جیهاندا، له‌ ساڵی 1984 (لیكس لوپر) له‌گه‌ڵ گرووپێكی تازه‌كار و ئه‌ماتۆر (LOD) دروست كرد، كه ‌ڕاسته‌وخۆ ل‌ەلایه‌ن (فیبر) پاڵپشتی دەکران. ئه‌م گرووپه‌ كاری زۆر تێكده‌رانه‌یان کرد، تا ئەو کاتەی له‌ ساڵی 1990 فیبر ده‌ستگیر كرا.

 

شێوازه‌كانی كاركردنی هاکكه‌رزه‌كان
یه‌كه‌م: هێرش و به‌گژداچوونەوەی خزمه‌تگوزارییه‌كان (DDOS): هه‌وڵ ده‌درێت سێرڤه‌ر (Server) بە داتا بخنكێندرێت، تا وای لێ دێ زۆر خاو ده‌بێت و دواتریش له ‌تۆڕی ئه‌نته‌رنێت داده‌بڕێت.


دووه‌م: باركردنی باری زیاتر له‌ كۆگای كاتی (Buffer Overfloe): هێرشه‌كان به‌ ڕێگای خنكانی مێشكی سێرڤه‌ر، ‌تاکوو تا ئاستی ئیفلیجبوون ده‌چێت، واته ‌لە ‌كار ده‌وستێت، كاتێكیش ئه‌م به‌شه‌ی سێرڤه‌ر له‌ كار ده‌كه‌وێت، ئیدی هەر هەموو پرۆسێسه‌كه‌ ده‌وه‌ستێت.


سێیه‌م: دۆزینه‌وه‌ی كه‌لێن له‌ڕووی باری ئاسایش (Exploits): هاکكه‌رز هه‌وڵ ده‌دات ئه‌و خاڵه‌ لاوازانه‌ بدۆزێته‌وه‌، کە له‌ ڕێگایانه‌وه‌ بچێته‌ ناو سێرڤه‌ر و گۆڕانكارییه‌كان ده‌ست پێ بكات.


چواره‌م: ئه‌سپی ترۆگان (Trojan horse): هاکكه‌رزه‌كان به‌رنامه‌یه‌ك ئاماده ‌ده‌كه‌ن كه ‌توانای خۆگۆڕینی هه‌بێت، بۆ ئەوەی بتوانێت بچێته ‌ناو سێرڤه‌ر و لەوێوە هێرشه‌كه‌ی خۆی ده‌ست پێ ده‌كات.

 

له‌ كوردستان چی كرا؟
به ‌دوو شێواز هه‌وڵ درا هاككه‌رزه‌كان كاری خۆیان بكه‌ن:
یه‌كه‌م: به‌كارهێنانی شێوازی یه‌كه‌می كاركردنی هاکكه‌رززه‌كان (DDOS)، ئه‌مه‌ش به‌وه‌ كه ‌داواكارییەكی یه‌كجار زۆر ڕووبه‌ڕووی (Server)یان كردووەته‌وه، ‌تا وای لێ بكه‌ن نه‌توانێت توانای وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو پرسیارانه‌ی هه‌بێت، دواتریش له‌ كار بكه‌وێت، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆمپانیایه‌كی خاوه‌ن ئه‌زموون كاره‌كه‌ی ڕیفراندۆمی به‌ڕێوه ‌ده‌برد، ئه‌م ڕێگایەیان سه‌ری نه‌گرت. لەم ڕووەوە، ڕۆژانه‌ 300 تا 1000 هه‌وڵی تێكده‌رانه‌ هه‌بوون.


دووه‌م: هه‌وڵدان بۆ هاككردنی ڕاسته‌وخۆی ئه‌و ماڵپه‌ڕه‌ی، كه‌ ئه‌پڵیكەیشنی ده‌نگدانی ڕه‌وه‌ندی كوردی له‌سه‌ر بوو، لەگەڵ هەوڵدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی خاڵی لاوازی، ئه‌مه‌شیان هه‌ر سه‌ری نه‌گرت، ئەویش له‌به‌ر نه‌بوونی خاڵی لاواز (Weaknesses)، چونکە ماڵپه‌ڕه‌كه‌ پشتئه‌ستوور بوو به‌ خۆئاماده‌كردنی پێشوه‌خت، بۆ گرتنه‌به‌ری هه‌موو ڕێگاكانی پاراستن (Security)ی ماڵپه‌ڕه‌كان ڕه‌چاو ده‌كرێت.