پێوەری سەركەوتنی ریفراندۆم

 

ئاریان فەرەج 16/09/2018 - 13:48 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

لە دونیای ئەم سەردەمەدا، ئیعترازێك نییە لەسەر مافی چارەی خۆنووسینی گەلان. ئەو ماف و پرنسیپە بەرهەمی خودی سەركەوتووانی هەردوو جەنگە جیهانییەكە بوو، كە دواتر بوونە وڵاتانی زلهێز و بڕیاربەدەست. رێكکەوتننامەی ڤێرسای لەدوای جەنگی یەكەم، سەرەتای ئەم پرنسیپەی گەڵاڵە كرد و دواتریش سەرۆك وێلسنی ئەمەریكا، وەك مافێكی بێ چەندوچوونی گەلان، بانگەوازی بۆ كرد. هەر لەسەر ئەم بنەمایەش، لە هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریاكانی نەمسای مەجەری و ئەڵمانیا و دواتریش لە هەڵوەشانەوەی كۆڵۆنیاڵەكانی ئەوروپا لە وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا، دەیان دەوڵەتی نەتەوەیی سەربەخۆ دروست بوون. هەر ئەم پرنسیپە دواتر لە پێكهێنانی عوسبەتولئومەم، تا سازمانی نەتەوەیەكگرتووەكان، بووە پرنسیپێكی رێزلێگیراو و بەندێكی یاسای نێودەوڵەتی. تەنانەت ئەم پرنسیپە سەری كێشا بۆ ئەوەی خەباتی گەلانی بندەست لەپێناو بەدەستهێنانی مافی چارەی خۆنووسیندا، بە خەباتی چەكدارییشەوە، وەك بزاڤێكی رەوا و مەشرووع لەژێر ناونیشانی (بزووتنەوەكانی رزگاریی نیشتمانی)دا پێناسە و پشتگیری بكرێن.


شكان و هەڵوەشانەوەی سەڵتەنەتی عوسمانلی، دەرفەتی بە دەیان گەلی رۆژهەڵاتی ناوین و تەنانەت باكووری ئەفریقاش بەخشی، كە شكڵ و سیستمی خۆبەڕێوەبردنی ئازادانەی خۆیان دەستنیشان بكەن و وڵاتی سەربەخۆ، یان وڵاتی هاوبەش لەگەڵ گەلانی دیكە، ئارەزومەندانە و بێ جەبر و فشاری دەرەكی دابمەزرێنن.


لەم بڕگە مێژووییەدا، كورد و چارەنووسی باشووری كوردستان وەك ویلایەت و گەلانی دیكەی ژێر چەپۆكی عوسمانلی، بەئاسانی و بێ گرێ و گۆل یەكلا نەكرایەوە. لەم بڕگە مێژووییەدا فێڵ و چەواشەكارییەكی گەورەی مێژوویی لە كورد كرا و هەر ئەو فێڵەش هۆكاری كۆی ئەو ئاڵۆزی و تەنگوچەڵەمە مێژووییانەی لەوەودوا بوون، كە هاتنە بەر دۆزی كورد و پرسی مافی چارەنووسی گەلی كوردییان ئاستەنگ كرد.


فێڵە گەورەكە لەوەدایە، كە ئیستعماری ئینتیدابی ئەوكات وای لە قەڵەم دا، كە گوایە كوردانی ویلایەتی مووسڵ پرسیان پێ كراوە و لەنێوان توركیا و وڵاتی تازە دامەزراوی عێراقدا، ئارەزوومەندانە وڵاتی عێراقیان وەك نیشتمان هەڵبژاردووە و بەوەش گوایە چارەنووسی خۆیان دیاری كردووە و ئەو مافەی خۆیان مومارەسە كردووە. بەڵگەیان بۆ ئەم درۆ گەورەیەش، راپرسینی هەندێك لە ئەعیانی ئەوكاتی چەند ناوچەیەكی كوردستان بوو، كە رەنگە لەبەر زوڵم و ستەمی عوسمانلی و تورك، هەرچۆنێك بێت عێراقیان لا پەسەندتر بووبێت، بەڵام لەم بڕیارە چارەنووسسازەدا، نە ئیستفتای خەڵكی كوردستان كرا و نە رایان وەرگیرا و نە بژارەی سێیەم كە سەربەخۆییە خرایە بەردەستیان و نە كۆی ناوچەكانی كوردستان هاوڕا بوون. ئینگلیز لەم كەین و بەینەدا توانیی دەنگی سەربەخۆییخوازی كورد و حەرەكەتی شێخ مەحموودی حەفید بچووك و كپ بكات و وا لەقەڵەم بدات كە ئەوەی دەوڵەتی سەربەخۆی دەوێت تەنیا شێخ و كەمینەیەكی دەوروبەری و ناوچەیەكی دیاریكراوە، دەنا زۆرینەی كورد خوازیارن بەشێك بن لە دەوڵەتی نوێی عێراق، كە شەریفێكی حیجازیی نەسەب موبارەك پادشای بێت. دواجاریش پرۆژەی سەربەخۆییخوازیی شێخ مەحموودیان ئابڵووقە دا و مەملەكەتە بچووكەكەیان بە چەند قۆناغێك پووكاندەوە، بەو جۆرە مافی چارەنووسی كورد دێزەبەدەرخۆنە كرا و تەنیا ئەوەندەیان بۆ كورد هێشتەوە، كە داوا لە مەملەكەتی نوێی عێراق بكرێت، رێز لە خسووسیەت و مافی كوردەكان بگرێت.


لەو رۆژەوە بزووتنەوەی رزگاریخوازیی كورد هەمیشە بەوە تۆمەتبار دەكرێت، كە گوایە لە مەتڵەبی جوداخوازی و پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستاندا، تەعبیر لە را و ئیرادەی گەلی كورد ناكات، چونكە گەلی كورد ئارەزوومەندانە و بی فشار عێراقی وەك نیشتمان قبووڵ كردووە و ئەوە حەرەكەی سیاسیی كوردییە دەیەوێ ئەجێندای جوداخوازانەی خۆی بەسەر كۆی خەڵكی كوردستاندا بسەپێنێ.


لە دیدی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد و بەتایبەت پارتی دیموكراتی كوردستاندا، وەك پێشەنگی بزووتنەوەی كوردایەتی، ئەو قەناعەتە نەگۆڕ بوو كە باشووری كوردستان مافی بڕیاردان لە چارەنووسی پیادە نەكردووە و قەت دەرفەتی نەدراوە و ئەوەی دەگوترێت درۆیەكی گەورەیە. بۆیەش كورد سوورە لەسەر پیادەكردنی ئەو مافە و سوورە لەسەر ئەوەی بە دەنگی ئازادانەی خۆی بڕیار لە ئایندەی خۆی بدات، كە ئایا دەیەوێت بەشێك بێت لە عێراق یان نا، بەتایبەت پاش ئەوەی لەو عێراقەدا خراپترین جۆری جینۆساید و چەوسانەوە و ستەمی بەسەر هات.


بزووتنەوەی كوردایەتی مكوڕ بوو لەسەر ئەوەی بەڵگەنامەیەكی مێژوویی وجودی نییە، كە بیسەلمێنێ كوردی باشوور ئازادانە و بێ فشار پاشكۆیەتیی عێراقی قبووڵ كردبێ و بەو جۆرە بڕیاری لە چارەنووسی خۆی دابێت، بۆیە كورد مافێكی رەوای بەسەر هەموو جیهان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە هەیە، كە پرسیاری لێ بكرێ و بۆ یەك جار لە مێژوودا دوور لە هەر جۆرە فشار و زۆرلێكردنێك وەڵام بداتەوە و بڕیار و ویست و ئارەزووی خۆی بەیان بكات.


تەنانەت ئەو ئیدیعا باتیڵەی كە بەم ساڵانەی دوایی، هەندێ لە كاربەدەستانی عێراق دەیانهێنایە زمان، كە گوایە كورد ئەگەر لە دروستبوونی دەوڵەتی عێراقیشدا پرسی پێ نەكرابێ، بەڵام دوای رووخانی رژێمی بەعس و لە دروستبوونی دەوڵەتی نوێی عێراقدا ئارەزوومەندانە عێراقی هەڵبژارد، نەك سەربەخۆیی و بە ویستی خۆی لەگەڵ بەغدا یەكی گرتەوە، ئەمەشیان دیسان ئیدیعایەكی بێ سەنەدە. چونكە لە راستیدا ئەوەی لەپاش دوو هەزار و سێ لەگەڵ عێراق یەكی گرتەوە و بووەوە بە بەشێك لە پرۆسەی نوێی سیاسیی عێراق، نوخبەی سیاسیی كوردستان و ئەحزابی كوردی بوون، نەك كۆی خەڵكی كوردستان. ئەو یەكگرتنەوەیەش دیسان نە بە راپرسینی گەلی كورد رووی دا و نە بەڵگەنامەیەكی میللیی مێژوویی هەیە ئەو ئیدیعایە بسەلمێنێ، بەپێچەوانەوە هاوكاتی بەشداری ئەحزابی كورد لە یەكەم هەڵبژاردنی عێراقی نوێدا، خەڵكی كوردستان لە ریفراندۆمێكی ناڕەسمیدا، بە رێژەی سەدی نەوەت و نۆ دەنگی بە سەربەخۆیی و جیابوونەوە دا نەك بە یەكگرتنەوە لەگەڵ بەغدا. نوخبەی سیاسیی كوردیش زۆر جار لەسەر زاری سەرۆك مەسعود بارزانییەوە پەشیمانیی لەو هەڵوێستە و لە گەڕانەوەی ئەوكات بۆ بەغدا نیشان داوە و پێی وابووە، دەبوا هەر ئەوكات و لەو دەرفەتەدا كوردستان ریفراندۆمی كردبا و بڕیاری لە چارەنووسی خۆی دابا.


خولاسەی كەلام، سەد ساڵە لەنێوان بزووتنەوەی كوردایەتی و دژبەرانی كوردایەتیدا خیلافێكی جەوهەری هەیە، كورد پێی وایە بێ بەش كراوە لە مافی چارەنووس و ئەوان پێیان وایە كورد ئەو مافەی مومارەسە كردووە، لە راستیدا نە ئەوان بەڵگەنامەیەكیان شك دەبرد بیسەلمێنێ كە كورد ئارەزومەندانە بڕیاری لە چارەنووسی خۆی داوە و عێراقی هەڵبژاردووە، نە بزووتنەوەی كوردایەتیش جگە لە خەبات و تێكۆشان و قوربانیدانی گەلی كورد لەپێناو سەربەخۆیی، هیچ بەڵگەنامەیەكی موسەددەق و باوەڕپێكراوی لەبەردەستدا بوو، بیسەلمێنی كورد سەربەخۆیی دەوێت، نەك پاشكۆیەتیی عێراق.


بایەخ و گرنگی و نرخی هەرە مەزنی ریفراندۆم لەوەدایە، كە وەڵامی ئەم كێشمەكێشەی دایەوە و ئەو گرێ مێژووییەی كردەوە. ریفراندۆمی كوردستان پرۆسەیەكی شەفاف و بەرچاو و ئاشكرا و بێ غەل و غەش، پرۆسەیەكی گشتگیر لەسەر تەواوی خاكی مێژوویی باشووری كوردستان و بە بەشداریی ئازادانەی زۆرینەی گەلی كوردستان بەڕێوە چوو، بۆ یەكەم جار لە مێژوودا كوردستانی باشوور قسەی خۆی كرد و بڕیاری لە چارەنووسی خۆی دا، بڕیارەكەش وەك هەموو دونیا بیستی، داواكردنی سەربەخۆیی بوو لە لایەن نەوەد و سێ لە سەدی خەڵكی كوردستانەوە. هەر هەموو جیهانیش شاهید و چاودێری پرۆسەكە بوو.


ریفراندۆم خەتێكی پان و پۆڕ و تۆخ بوو لەنێوان دوو مێژوودا كێشرا، مێژووی پێش و پاش ریفراندۆم، پێش ریفراندۆم دەكرا بگوترێ سەربەخۆییخوازی ویستی ئەم و ئەو حزبی كوردییە، چونكە هیچ بەڵگەنامەیەك نەبوو بیسەلمێنێ، كە خواستی كۆی خەڵكی كوردستانە، پاش ریفراندۆم سەربەخۆییخوازی بووە بڕیاری ئاشكرا و رۆشنی كوردستانییان، ئەگەر ئەم حزب یان ئەو نوخبەش لەگەڵیدا نەبێت.


لەپێش بیست و پێنجی ئەیلوولی دوو هەزار و حەڤدەدا، دۆزی كورد حەرەكەیەكی سیاسی بوو بەدوای ئەو ماف و بەركەوتانەوە، كە هەر لە دروستبوونییەوە بڕیار بوو لە دەوڵەتی عێراقدا بۆ كورد فەراهەم بكرێت و نەكرابوو، حەرەكەیەك بوو پێی وابوو كورد بێ بەش كراوە لەوەی بڕیار لە ئایندەی خۆی بدات. لەداوی بیست و پێنجی ئەیلوولی دوو هەزار و حەڤدەوە، دۆزی كورد پێناسەیەكی نوێی وەرگرت، كە بەكورتی ئەمەیە: (دۆزی كورد دۆزی میللەتێكە بڕیاری لە چارەنووسی خۆی داوە و دەیەوێت دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت و ناخوازێت بەشێك بێت لە عێراق، بزووتنەوەی كوردایەتییش ئیدی بزووتنەوەیەكی سیاسییە بۆ پیادە و جێبەجێكردنی ئەو بڕیارە مێژووییەی میللەتەكەی تێدەكۆشێ). چیتر گەنگەشە و چەندوچوونێكیش لەوەدا نەما كە ئایا لە مێژوودا كورد مافی چارەنووسی پیادە كردووە یان نا، ئازەوومەندانە بەشێكە لە عێراقە یان بە تۆپزی.


بە دیدی من هەر ئەمەش پێوەرە سەرەكییەكەی سەركەوتنی ریفراندۆمە.

 

* نووسەر و رۆژنامەوان