ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی باشووری کوردستان بایه‌خ و ده‌رسه‌كانی

دوو له خراپییه‌کانی ئه‌قڵییه‌تی سیاسیی کورد له‌‌نێو خۆیدا، یەکێکیان عەقڵیەتی تۆڵەسەندنەوە لە یەکتره، ئەوەی دیکەیان خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی لە کاتی شکستدایه

 

د. ئاسۆ حه‌سه‌ن زاده 12/09/2018 - 17:37 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

مافی دیاریكردنی چاره‌نووس، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که له جێبه‌جێکردنیدا هه‌میشه فه‌رق و جیاوازی هه‌بووه، به‌ڵام مافی گه‌لی کوردیشه. ئه‌گه‌ر سه‌رده‌مێک رێگای گه‌یشتن به سه‌ربه‌خۆیی له یاسای نێوده‌وڵه‌تیدا ته‌نیا بۆ موسته‌عمه‌ره‌كان و که‌یسه‌کانی داگیرکاریی بێگانه و ئه‌و گه‌لانه‌ی به هێزی خۆیان جیا ده‌بوونه‌وه ته‌خت بوو، ڕووخانی یەكێتیی سۆڤیه‌ت و به‌سه‌ربه‌خۆیی گه‌یشتنی هێندێك گه‌لی نوێ، وه‌ک له ته‌یمووری رۆژهه‌ڵات و باشووری سوودان و کۆسۆڤۆ و هاتنه‌به‌رباسی ویستی سه‌ربه‌خۆیی گه‌لانی سکاتله‌ند و کاتالۆنیا پۆتانسیه‌له‌کانی ئه‌و مافه‌ی خسته‌وه ‌گه‌ڕ. گه‌لی كوردیش که بیه‌وێ مومارەسه‌ی ئه‌و مافه بکات، بنه‌ماکه‌ی له یاسای نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌وه‌یه، که جیا له‌وه که میلله‌تێكی جیاوازه‌ و ئەم جیاوازییەش ئه‌و مافه‌ی پێ دەدات، لەبه‌رامبه‌ر سیاسه‌تی سه‌ركوت و داگیركاریدا جگه له جیابوونه‌وه، رێگایه‌کی دیکه‌ی بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه، به‌تایبه‌تی که ئه‌و وڵاتانه‌ش که کوردی تێدا ده‌ژی، حکوومه‌تێکی دێموکراتیکیان نییه، که به واقیعی نوێنه‌رایه‌تیی هه‌موو پێکهاته‌کانی بکه‌ن.


ریفراندۆمه‌که‌ی ٢٥ی ئه‌یلوولی ٢٠١٧ بۆ سه‌ربه‌خۆیی باشووری کوردستان ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به ده‌ره‌نجامه‌کانی یه‌ک ساڵی رابردووشیه‌وه لێی بڕوانین، له دوو روانگه‌‌وه بایه‌خی گه‌وره‌ی هه‌یه: لایه‌نێكی مێژوویی و سیاسییه‌، لایه‌نه‌كه‌ی تریشی یاساییه‌، هه‌ردوو لایه‌نیشی هه‌م به‌ ڕووی نێوخۆی کورد و هه‌م به‌ ڕووی ده‌ره‌وه‌ی کورددا جێگای تێڕامانه.


له‌ لایه‌نی سیاسی و مێژووییه‌وه،‌ ئه‌گه‌ر چاوێک له مێژووی سه‌دان ساڵه‌ی خه‌باتی ڕزگاریخوازیی كورد و بزووتنه‌وه ‌و شۆڕشه‌كانی كورد بکه‌ین، ده‌بینین کە له‌ هه‌موویاندا خه‌ون و ئاواتی کورد، ئازادیی نه‌ته‌وایه‌تی و سه‌ربه‌خۆیی سیاسی بووه‌. مافی دیاریكردنی چاره‌نووس له‌ پڕۆگرامی زۆربه‌ی پارته‌ كوردییه‌كانیشدا هاتووه‌، بەتایبەتی ئه‌و حزبانه‌ كه‌ كێشی زۆرتریان هه‌یه‌. کەچی لە نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه،‌ به‌تایبه‌تی پاش ڕووخانی كۆماری كوردستان و باڵاده‌ستبوونی ڕێبازی چه‌پی سۆڤیه‌تی له‌ دنیای سیاسی و فیکریی ئێمه‌دا‌، ئه‌و ستراتیژییه‌تە له چاره‌سه‌ركردنی پرسی كورد ته‌نیا له‌ چوارچێوەی ده‌وڵه‌تانی مه‌وجووددا خورد بووەته‌وه. بۆیه گرنگ بوو كه‌ بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ مێژوودا ڕیفراندۆم بکرێ. دیارە پێشتریش هه‌ر له‌ باشووری كوردستان ڕاپرسی هه‌بووه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، بۆ نموونه له‌ یه‌كه‌مین هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی باشووری كوردستاندا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر شته‌که بەجدی وه‌ربگرین، ده‌‌بێ بزانین که ڕیفراندۆم مانا و پێویستیی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌، كه‌ ده‌بێ له به‌ڕێوه‌بردنیدا پراکتیزە بکرێن.‌ به‌ڕێوه‌بردنی ریفراندۆم له‌سه‌ر پرسێکی وه‌ها، که گرنگترین پرسیاری ژیانی سیاسیی هه‌ر میلله‌تێکه، یه‌كجار پڕبایه‌خ بوو، که کورد بۆ یه‌که‌م جار ببێته خاوه‌نی موسته‌مسه‌کێکی یاسایی بۆ ده‌ربڕینی حه‌ز و ئاره‌زووی نیهایی خۆی، بەتایبەتی بە ڕووی دەرەوەدا نه‌ک هه‌ر بۆ عێراق، به‌ڵکوو بۆ سه‌رجه‌م ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی کوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌ش کراوه، هه‌روه‌ها به‌ ڕووی کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تیدا، واته ئه‌و شوێنه‌ که هه‌م پره‌نسیپ و رێوشوێنه‌کانی پێوه‌ندیدار به مافی دیاریکردنی چاره‌نووسی تێدا گه‌ڵاڵه و په‌سند کراوه، هه‌م کوردستان له‌سه‌ر ده‌ستی وی دابه‌ش بووه.


ئەگەرچی ڕیفراندۆم‌ لە ناوماڵی كورددا مشتومڕی له‌سه‌ر بوو و جۆش و خرۆشی ریفراندۆم و رێژه و شێوه‌ی ده‌نگدانیش له هه‌موو کوردستان وه‌ك یه‌ك نه‌بوو، به‌ڵام پرۆسه‌که پرۆسه‌ی هه‌موو گه‌لی کورد له باشووری کوردستان بوو. شتێك نەبوو‌ لایه‌نێك بە تەنیا كردبێتی. ڕاستە سه‌رۆكی هه‌رێم ئاڵاهه‌ڵگری سیاسی و قانوونیی هه‌ره دیاری ئه‌و پرۆسه‌یه بوو، به‌ڵام هه‌موو لایه‌نه‌كانی ناو گۆڕەپانی سیاسیی باشووری كوردستان، جگه‌ له‌ لایه‌نێك كه‌ تازه‌ سه‌ری هه‌ڵدابوو، ڕازی بوون له‌سه‌ر به‌ڕێوه‌بردنی پرۆسەکە. ڕێژه‌ی به‌شداری و ده‌نگی (به‌ڵێ)ش بەرچاو و باڵاده‌ست بوو. له‌وه‌ش گرنگتر، چاودێریی نێوده‌وڵه‌تی هه‌بوو، ڕاسته‌ که نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان و‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا حازر نه‌بوون بهفه‌رمی چاو‌دێریی پرۆسه‌كه بکه‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ له‌وه‌ كه‌م ناكاته‌وه‌، كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆر چاودێریی نێوده‌وڵه‌تی تێیدا به‌شدار بوون که به‌شێكیان ڕێكخراوی تایبه‌ت به‌و ئیشه‌ بوون،‌ به‌شێكیشیان كه‌سایه‌تیی سیاسیی ده‌ره‌كی بوون. كه‌وابوو له‌ چۆنیه‌تیی به‌ڕێوه‌چوون و ئاکامه‌که‌یدا قسه‌یه‌ک نییه و خودی به‌ڕێوه‌بردنی ڕیفراندۆم كارێكی سه‌ركه‌وتوو بوو و وه‌ک به‌ڵگه‌یه‌ك له‌ مێژوودا ده‌مێنێته‌وه، که كه‌س ناتوانێت نكۆڵیی لێ بكات، ئه‌وه‌ش هه‌م له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو کوردستان و هه‌م به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر ئاستی که‌رکووک و ناوچه‌ کوردستانییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم.


ریفراندۆم هه‌روه‌ها رێكارێکی دێموکراتیک و شارستانییانه‌ی خۆسه‌لماندن و ده‌ربڕینی ویستی گه‌له‌كه‌مان بوو له باشوور. دیاره نه پێش ریفراندۆم کورد له خه‌باتی خۆیدا رێكاری دێموکراتیک و شارستانییانه‌ی پشتگوێ خستبوو و نه‌ دوای ریفراندۆمیش رێکاری چه‌کداری و شۆڕشگێڕانه‌ی خه‌باتی کورد له‌به‌ین ده‌چێ. کورد بەدرێژایی مێژووی خه‌باتی خۆی له‌ هه‌موو پارچه‌کانی كوردستاندا، چەندی ده‌رفه‌تی پێ ‌درابێت و زه‌مینه‌ له‌بار ‌بووبێت، تێکۆشاوه به‌ ڕێكاری مه‌ده‌نی و سیاسی‌، بە شێوازی دیموكراسییانه‌ و به‌ده‌ر له‌ په‌نابردن بۆ چه‌ك، مافه‌كانی خۆی به‌ده‌ست بێنێت، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ نه‌یارانی كورد، هه‌میشه‌ نكۆڵییان له‌ مافه‌كانی ئه‌و گه‌له کردووه، هێرشیان کردووەته سه‌ر و هیچ ڕێگایه‌كیان بۆ نه‌هێشتووەته‌وه جگه‌ له‌وه‌ی به‌شێوه‌ی چه‌كدارانه به‌رگری له‌ خۆی بکا. ڕیفراندۆم ڕێكارێكی زۆر باو و کارپێکراوە له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا. ئەوەی كوردیش په‌نای بۆ برد، هەر دەچێتە هەمان چوارچێوەی یاسایی و ڕەوایی نێودەوڵەتی. زۆر له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی ئه‌مڕۆ سه‌ربه‌خۆن، پێشتر کۆڵۆنی بوون و له رێگای ریفراندۆمگه‌لێک که رێکخراوی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌کان بۆ خۆی به‌ڕێوه‌ی بردوون، به سه‌ربه‌خۆیی گه‌یشتوون.


به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ كه‌ عه‌قڵیه‌تێك که له‌ناو ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌دا زاڵه، که دێموکراتیک نییه، ریفراندۆم نه‌بووه هۆی ئه‌وه یا نابێته هۆی ئه‌وەی که كورد چه‌كه‌كانی دابنێت یان ئیدی‌ پێویستی به‌ شاخه‌كانی كوردستان نه‌مێنێ. بینیمان که چۆن هه‌ر ڕۆژه‌کانی پاش ڕیفراندۆم، بە بەرچاوی دنیاوە هێرش كرایه‌ سه‌ر كوردستان و کورد ناچار بوو خۆڕاگریی چەكدارانه‌ ڕێك بخاته‌وه ‌و بەرگری بکات، ئه‌وه واقیعێکی تاڵه. خۆزگه‌ له‌ ناوچه‌یه‌ك قه‌رارمان گرتبا که ئاشتی و ئارامی و لێکگه‌یشتن و مشتومڕی دیموکراسییانه هه‌بوایه‌ و کوردیش پێویستی به‌ په‌نابردن بۆ چه‌ك نه‌بوایه‌. ئێستاش کە له‌ بارودۆخی پۆست ڕیفراندۆمداین‌ و ساڵێك به‌سه‌ر ڕیفراندۆمدا تێپه‌ڕیوه‌، هه‌موو نیشانه‌كان پێمان ده‌ڵێن تا ساڵانێکی درێژ هێشتا ره‌نگه كورد پێویستی به‌ باسك و هێزی چه‌کداریی خۆی هه‌ر بمێنێ.


به‌ده‌ر له‌ دابه‌شبوونه‌ سیاسییه‌كان له‌ باشووری كوردستان، له به‌رەبه‌ری ریفراندۆمدا چ له باشووری کوردستان و چ له پارچه‌کانی دیکه (به‌تایبه‌ت رۆژهه‌ڵات) و چ له‌نێو ره‌وه‌ندی کوردی له وڵاتانی ده‌ره‌وه‌دا، فه‌زایه‌کی گشتی دروست بوو، که زۆربه‌ی کورد هاوکات ئه‌كته‌ر یا لانیکه‌م شایه‌تحاڵی هه‌ستپێکه‌ری له‌حزه‌یه‌کی مێژوویی بوو، که له‌ودا تاکی کورد هه‌ستی ده‌کرد که ئه‌ویش وه‌ک تاکی هه‌ر گه‌لێکی سه‌ربه‌ست ده‌بێ پێشدا بۆ خۆی ئه‌و بیره له خۆیدا دروست بکا، که شیاوی سه‌ربه‌خۆبوونه. ڕیفراندۆم ئه‌وه‌ی به‌رجه‌سته‌تر كرد و ده‌‌مه‌ساتێك بوو که هه‌موو لایه‌ک پێكه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی به‌ قه‌ولی خۆیان (له ئێستادا) له‌گه‌ڵی نه‌بوون، ئەو هەستەیان نەشاردەوە که وه‌‌ک کورد هه‌ڵگری بالقوه‌ی مافی سه‌ربه‌خۆیین. لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا، ئه‌گه‌ر پێمان وابێ ئیدی ڕیفراندۆم له‌ باشووری كوردستان ئینتیما بچووكه‌كانی له‌بەین بردووە و کوردی وه‌ک نه‌ته‌وه ئازاده‌کانی دنیای پێشکه‌وتوو یه‌ک خستووه، له هه‌ڵه‌داین. به‌داخه‌وه‌ ئه‌و ئینتیما و پابەندییە بچووکترانه‌ی‌ زیان به تۆکمه‌یی و یه‌كده‌ستیی روانگه و هه‌نگاوی نه‌ته‌وایه‌تیی کورد ده‌گه‌یه‌نن، چه‌نده پێش ریفراندۆم هه‌بوون، دوای ریفراندۆمیش هه‌ر ماون، ته‌نانه‌ت ده‌ترسم بڵێم زیادیشیان کردووه.


لایەنێکی گەشی تری ڕیفراندۆم، بەشداریکردنی کۆی پیکهاتە نەتەوەیی و ئایینی و مەزهەبییەکانی کوردستان بوو، ئەگەر بە ڕێژەی جیاوازیش بووبێت. شتێک که زۆر گرنگه و یەکێکە لەو تایبەتمەندییانەی ئەزموونی باشووری کوردستان لە ناوچەکە جیا دەکاتەوە. یه‌كێک له‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی باشووری كوردستان له‌و ساڵانه‌دا كه‌ به ‌ڕووی دنیای ده‌ره‌وه‌شدا زۆر باس کراوه، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مه‌سیحییه‌كان له‌ كوردستاندا، یان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی كوردیدا پارێزراوتر و ئاسووده‌ترن، ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا براندێكه‌ بۆ كوردستان. ئه‌مه‌ش نه‌ک هه‌ر له ‌ڕووی ئینسانی و پێکه‌وەژیانی شارستانییه‌وه له‌جێی خۆیدایه، به‌ڵکوو له‌ ڕووی سیاسی و ستراتژیشه‌وه له به‌رژه‌وه‌ندیی کورددایه. چونكه‌ له‌ دونیای ئه‌مڕۆدا بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رنجی هێزه‌ ده‌ره‌كییه‌كان بۆ لای خۆت ڕابکێشیت، ئه‌گه‌ر دراوسێی نه‌بی، یا ده‌بێ له‌ڕووی به‌رژه‌وه‌ندیی ماددی و ئابوورییه‌وه‌ بۆ لای خۆتیان رابكێشیت، یا ده‌بێ نیسبه‌تێکی فه‌رهه‌نگیت له‌گه‌ڵیاندا هه‌بێت، چ به زمان، چ به مه‌زهه‌ب. (بۆ نموونه ئەورووپاییه‌کان له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا و لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا لەژێر ناوی پارێزگاری لە مەسیحییەکان، ده‌ستتێوەردانی مرۆڤدۆستانه‌یان ده‌كرد). ریفراندۆم ده‌ری خست، که به‌شێکی دیار له‌ پێكهاته‌كانی غه‌یره‌ كورد، ژیان له‌ژێر چه‌تری كوردیان پێ باشترە، ئەمەش مانایه‌كی زۆر جوان و باشی هه‌یه‌.


ئەگەرچی ڕیفراندۆم نەیتوانی ئینتیما بچووکەکان کاڵ بکاتەوە و لەناویان بەرێ، بەڵام لە چرکەساتێکدا هەمووانی بێدار کردەوە و لە قاوغی ئەو ئینتما بچووکانەی بردنە دەر. ئێستا ئایا چۆن و به چ ئالیه‌تێک ده‌توانین ئه‌و ده‌مه‌ساته‌ی ژیانی هاوبه‌شی کورد، که ئاستی روانینی زۆرینه‌ی تاکه‌کانی بۆ ئاستی وجوودی نه‌ته‌وه‌یه‌ک به‌رز کرده‌وه، بهزیندوویی رابگرین و بۆ له‌نێوبردنی ئینتما بچووکه‌کان و به‌رژه‌وه‌ندییه ته‌سکه‌کان به‌کاری ببه‌ین؟ له‌ ناوچه‌ی ئێمه‌دا لەگەڵ ئەوەی سه‌رخانی سیاسی زۆر گرنگه، به‌ڵام ژێرخانه‌كه‌شمان هه‌ر ده‌بێت له‌به‌رچاو بێت، واته‌ زه‌مینه‌ فه‌رهه‌نگییه‌كه‌. بەو مانایەی له‌ هه‌موو كه‌رته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌بێ له‌ فیكری په‌روه‌رده‌یه‌كی بەردەوامی نه‌ته‌وه‌ییدا بین، كه‌ به‌داخه‌وه‌ لەم ڕووەوە كه‌موكوڕیی یه‌كجار زۆر هه‌یه‌ و زۆریش سه‌قه‌ته‌. كه‌وابوو هه‌ردووكیان گرنگن، هه‌م سه‌رخان (دامەزراوەی سیاسی) و هه‌م ژێرخان (به‌ستێنی پەروەردەیی و کولتووری و کۆمەڵایەتی). سەرەڕای ئەمەش، ده‌بێ ده‌رک بەو ڕاستییە بکه‌ین، کە له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا و له‌و وڵاتانه‌ی كوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌ش کراوه‌، به‌بێ سەرخان، كاری زۆر گه‌وره‌ ناكرێت، بۆیه‌ ئه‌ركه‌ گه‌وره‌كه‌ ده‌کەوێتە سه‌ر سەرخان. سەرخانیش، یان بە تێگەیشتنێکی وردتر، دامه‌زراوه‌ی سیاسی (جا حکوومه‌ت بێ یا لایه‌نه سیاسییه‌كان) جگە لە باشووری کوردستان، واتە هەرێمی کوردستان، كه‌ حكوومه‌تێكی لێیه‌، پارچەکانی تر له بوونی قه‌واره‌یه‌کی ئه‌وتۆ بێبه‌شن.


هاوکات دەبێ ئەوەش لەبەرچاو بگرین، کە بە حوکمی دابەشبوونی كوردستان کە واقیعێكی ئۆبجه‌كتیڤه،‌ هه‌ر به‌شه‌ و تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌. له‌ باری سیاسی و مێژوویی و باڵانسی دیموگرافی و ته‌نانه‌ت فه‌رهه‌نگیدا کۆمه‌ڵێک جیاوازی له‌نێوان پارچه‌کانی کوردستاندا هەن، وا ده‌كەن، كه‌ ناکرێ ئەم پرۆسەیە له‌ هەموو پارچه‌کانی كوردستان به‌ یه‌ك ڕیتم بچێته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ پێش له‌وه‌ ناگرێت کە بڵێین ئێمه هه‌موومان پێکه‌وه میلله‌تێکین. لەبەرئەوە له‌ دوو شتدا پێویسته‌ هه‌موو پارچه‌كان هاوئاهه‌نگییان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا هه‌بێت. یەکەم شت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانماندا، کە وا بكه‌ین کاری پارچه‌یه‌ك به‌ زیانی ئه‌وانی تر ته‌واو نه‌بێت. به‌پێچه‌وانه‌وه ‌ده‌بێ بەهێزیی پرسی كورد له‌ هه‌ر پارچه‌یه‌كی كوردستان له به‌هێزیی پرسی كورد له‌ پارچه‌كانی تری كوردستاندا ببینین. هه‌ر بنەڕەتی ڕەوایەتیی ده‌وڵه‌تخوازیی كورد له‌ باشووری كوردستان له‌وه‌دایه، كه‌ كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵات و‌ باکوور و ڕۆژئاواش هه‌یه، مانای ئه‌وه‌یه که کورد میلله‌تێكه‌ به‌بێ حه‌زی خۆی دابه‌ش كراوه‌ و بۆی هه‌یه‌ ڕۆژێك یه‌ك بگرێته‌وه‌. كه‌وابوو پێویسته‌ پارچه‌كانی كوردستان، هه‌موو به‌ یه‌که‌وه لە به‌رامبه‌ر یه‌كتردا ره‌چاوی بەرپرسیارێتیی نه‌ته‌وه‌ییان بکەن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که هه‌وڵه‌کانی پێکهێنانی کۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌ییش له ساڵانی رابردوودا سه‌ریان نه‌گرت، هێشتا پێویسته به ئه‌زموون وه‌رگرتن له ریفراندۆم، به ‌شێوه‌ی سەرەتاییش بێت هه‌ندێك چوارچێوه‌ له‌نێوان هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستان دروست بكه‌ین، بۆ ئەوەی پرسی كورد له ‌هه‌ر پارچه‌یه‌كی كوردستان و له‌نێوان چوار پارچه‌که‌دا به نه‌خشه‌ڕێگە و پره‌نسیپی هاوبه‌ش، که نێوماڵی کورد لانی که‌م له‌سه‌ر ئاقاری نه‌ته‌وه‌یی یه‌ک بخا، بچێته پێش. ئه‌مه بێ گومان بردنەپێشی هاوبه‌شی هه‌موو پرسی کورد له کۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تیشدا ده‌گرێته‌وه، که دیاره هه‌موو ئه‌مانه ‌پێویستی به‌وه هه‌یه که ناکۆکیی سیاسی له ‌نێوخۆی کورددا كه‌م بكه‌ینه‌وه ‌و ڕۆژێك بتوانین چوارچێوه‌ی دائیمیی دیالۆگی نه‌ته‌وه‌یی و میکانیزمی کاری هاوبه‌شمان هه‌بێت.


پێویستیی دیکه‌ی گرنگ که وه‌ک ئیلهام و ده‌رسێک له ریفراندۆم، که پێویسته کاری درێژخایه‌ن و وردی له‌سه‌ر بکرێ، هزری سه‌روه‌ریخوازییه، که ده‌توانێ وه‌ک میراتێکی زه‌ینیی ریفراندۆم بپارێزرێ، هه‌م له‌ عه‌قڵیه‌ت و گوتاری سیاسیی بژارده‌کاندا، هەم لە په‌روه‌رده‌ی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگادا، تا ئەو ئاستەی کە سەروەریخوازی ببێته‌ بیر و گوتارێکی جێکه‌وتوو و هه‌میشه‌یی له‌ لای مرۆڤ و سه‌رکرده‌ی کورد، چ نه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ، چ نه‌وه‌کانی داهاتوو، بەڵام ڕاستییه‌ك که دەبێ دانی پێدا بنێین، ئەوەیە كه‌ خه‌ڵكی سه‌رده‌می ئێستا، گه‌نجی ئه‌مڕۆ، ته‌نیا ئازادیی ناوێت و ته‌نیا به‌ ئازادی ناژی، بەڵکوو نانیشی ده‌وێ، ئاسووده‌یی و به‌ختیارییشی پێویسته.‌ بۆ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و حه‌ز و ویستانه‌ش، پێویسته‌ کردارمان هه‌بێت، نه‌ك ته‌نیا دروشم. نابێ بڵێین ئێمه میلله‌ته‌كه‌مان ئازاد ده‌كه‌ین، ئینجا دواتر به‌ختیاری ده‌كه‌ین. نه‌خێر، میلله‌ته‌كه‌مان هه‌ر ئه‌مڕۆ پێویستی به‌ به‌ختیاری هه‌یه‌، به‌ دادپەروەری هه‌یه‌، به‌ ڕازیبوونی زیاتر هه‌یه‌. ئه‌و گه‌نجه‌ی ئه‌مڕۆ ده‌چێته زانکۆ، ئه‌و منداڵه‌ی ئه‌مڕۆ له‌دایک ده‌بێ، هه‌ر یه‌ک دانه ژیانی هه‌یه. راسته پێی خۆشه ئه‌گه‌ر سه‌ت ساڵی دیکه‌ش بێ، کورد رۆژێک هه‌ر به سه‌ربه‌خۆیی بگات، به‌ڵام ده‌یه‌وێ ئه‌و ئه‌مڕۆ به‌ به‌ختیاری بژی و ئه‌گه‌ر وجوودی وی وه‌ك تاک باشتر له‌به‌رچاو بگیرێ، ئه‌ویش زیاتر جه‌زبی وجوودی نیشتمانیی نه‌ته‌وه‌که‌ی بێ. ئاوایه که سه‌روه‌ریخوازی بەڕاستی وه‌ك پڕۆژه‌یه‌کی نیشتمانی شۆڕ ده‌بێته‌وه نێو ناخی کۆمه‌ڵگا.


هەرچی پەیوەندیی به‌ دامه‌زراوه‌ی سیاسییه‌وه هه‌یه، لێره‌دا ده‌بێ جیاوازی له‌ دوو شتدا بکەین، یه‌كەمیان گوتاری نه‌ته‌وایه‌تییە، ئه‌وه‌ی تریان ستراتیژی سیاسییه‌. ئێمه له‌ڕووی سیاسییه‌وه ده‌کرێ ئه‌مڕۆ سه‌ربه‌خۆییخواز نه‌بین، به‌ڵام له‌ڕووی نه‌ته‌وایه‌تییه‌وه هه‌میشه ده‌بێ سه‌روه‌ریخواز بین. بۆ نموونه ئێمه له ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان تا ئێستا نه‌مانگوتووه‌ له‌ ئێران جیا ده‌بینه‌وه‌، به‌ڵام کاتیه‌تی كوردی ئێران چیدیكه‌ خۆی به‌ پاشكۆی ناوه‌ند نه‌زانێت و هه‌ر چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ نه‌بێت چ هێڵێكی سیاسی له ‌تارانه‌وه‌ دیاری ده‌كرێت، بەڵکوو ده‌بێ به‌ دیدی كوردییه‌وه‌ و پێشدا له روانگه‌ی کوردستانه‌وه بۆ بابه‌ته‌كان بچێت. تۆ ده‌توانی ئه‌مڕۆ داوای جیابوونه‌وه‌ش نه‌كه‌ی، هاوکات گوتارێكی سه‌روه‌ریخوازانه‌ی نه‌تەوایه‌تیشت هه‌بێت. واته‌ تۆ دەبێ به‌رده‌وام ئەم گوتارە دووباره‌ بکەیته‌وه‌، بۆ ئەوەی لە لایەک منداڵه‌كانمان به‌و ئه‌قڵیه‌ته‌ گۆش بكەین، لە لایەکی تریش به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌مان بڵێین تۆ كه‌ نیوه‌ی كوردستانت لێ گرتووینه‌ته‌وه‌، یان ئه‌وه که دنیای ده‌ره‌وه‌ ڕێگای نه‌دا به‌ سه‌ربه‌خۆیی بگه‌ین، ئه‌مه‌ مانای ئەوە نییه‌ كه‌ ئه‌و دۆخه ویستی منه یان هه‌قانییه‌ت به تۆیه، بەڵکوو مانای ئه‌وه‌یه‌ باڵانسی هێز وای لێ هات، كه‌ تۆ باڵاده‌ست بمێنیته‌وه. تۆ ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر سیاسه‌تی نكۆڵی و په‌راوێزخستنی من هه‌ر به‌رده‌وام بیت، دڵنیابه‌ ئه‌و عێراقه‌ تازه‌یه‌ی ئه‌وه‌نده‌ به‌ شان و باڵایدا هه‌ڵده‌ڵێیت، هه‌روه‌ک تا ئێستا بۆت دروست نه‌بووه، قه‌ت بۆت دروست نابێت. بۆ ئێران و وڵاتانی تری حاکم به‌سه‌ر کوردستانیشدا به هه‌مان شێوه.


ئه‌وه که پاش ریفراندۆم نه‌ک هه‌ر کوردی باشوور به سه‌ربه‌خۆیی نه‌گه‌یشت، به‌ڵکوو به‌دوای گه‌له‌کۆمه‌یه‌کی ناوچه‌ییدا ئاقارێکی خراپتر لەپێش ریفراندۆمیشی به‌سه‌ردا هات، ناتوانرێت بە ته‌نیا هۆكارێك ببەستینەوە، به‌ڵكوو چه‌ندین هۆكار كاریگه‌رییان له‌ به‌ئاكام نه‌گه‌یشتنی هه‌نگاوێكی ئاوا مێژووییدا هه‌بوو، ئیتر ڕه‌نگه‌ هۆكارێك كه‌متر، هۆكارێكی تر زێده‌تر کاریگەریی هەبووبێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که ڕه‌نگه‌ ڕیفراندۆم ڕه‌وتی ئه‌و گه‌لەکۆمه‌‌ و هێرشه‌ی بۆ سه‌ر کورد خێراتر كردبێت، كه‌ له‌ودا حکوومه‌تی عێراق به‌ هاوكاریی كۆماری ئیسلامی و هاوده‌ستیی ده‌وڵه‌تیی تورکیا ئه‌و دژکرده‌وه توندانه‌یان به‌رامبه‌ر به هه‌رێمی کوردستان نیشان دا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیر له‌ ساڵانی پێش ڕیفراندۆم بكه‌ینه‌وه‌، ده‌بینین ئاماژه‌كان هه‌موو باسی ئه‌وه‌یان ده‌كرد، كه‌ پلانێك لەئارادا بوو‌ بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و دیفاکتۆیەی كه‌ له‌دوای داعش به‌ قازانجی كورد ته‌واو بووبوو‌، ئاوا نه‌مێنێت. بۆ نموونه هێشتا باسی ڕیفراندۆم هەر نەبوو، کە کاری جدی بۆ حەشدی شەعبی ده‌كرا، تێر و ته‌یار دەکرا، به‌ یاسایی ده‌كرا و به چه‌شنێکیش ره‌فتار و جووڵه‌ی ده‌کرد، که نیگه‌رانیی ئه‌وه دروست بووبوو که پاش ئه‌وه‌ی ئیشی خۆی له‌وێ، لەبەرامبەر داعش و ته‌نانه‌ت پێکهاته‌ی سوننی ته‌واو كرد، ئینجا ڕوو له‌ كورد ده‌كات. ئه‌مه‌ جگە لە‌و  فشار و هەڕەشه سیاسی و جموجۆڵه سه‌ربازی و ئه‌منییانه‌ی ساڵانی پێش هاتنی داعشیش بە شێوە و پاساوی جیاواز لە کوردستان دەکران.


دیوێکی دیکەی مه‌سه‌له‌که، دووفاقیه‌تی پێشبڕكێی نێوده‌وڵه‌تییە، کە هه‌روه‌ک باسمان کرد له جێبه‌جێکردنی مافی دیاریکردنی چاره‌نووسی گه‌لاندا فه‌رق و جیاوازی هه‌یه و به‌رژه‌وه‌ندییه‌کان وا ده‌که‌ن که یه‌ک بان و دوو هه‌وایی هه‌بێ، به‌ڵام ئەوە‌ی گرنگە لەسەری بوەستین و بە ڕای من هۆکاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌یه‌، نێوماڵی کورده. با له‌گه‌ڵ خۆمان ڕاستگۆ بین: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که بڕیاری ریفراندۆم بڕیاری زۆرینه‌ی نزیک به ته‌واوی هێزه سیاسییه‌کانی باشووری کوردستان بوو، به‌ڵام یه‌كڕیزیی کورد نه له هه‌نگاونانی پێش ریفراندۆم و نه له کاتی ریفراندۆم و نه به‌تایبه‌تی پاش ریفراندۆم پته‌و نه‌بوو. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که به‌رپرسیارێتیی ریفراندۆم به‌رپرسیارێتییه‌كی به‌کۆمه‌ڵ بوو، جێی داخه که ده‌بینین ناوماڵی کورد تا ئه‌و ڕادده‌‌یه نایه‌كگرتوو بوو، که ئه‌وه‌ی لێ که‌وته‌وه که دیتمان. وه‌ك ئه‌وه ده‌چوو که کورد بۆ هێنانه‌وه‌ی گه‌نجینه‌یه‌کی دزراو که موڵکی وی بووه ملی رێگایه‌کی سه‌ختی گرتبێ، که‌چی دوایی بۆی ده‌رکه‌وتبێ که قاچێکی شکابوو. به قه‌ناعه‌تی من ئه‌گه‌ر کورد یه‌كڕیزانه لە به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه و گوڕه‌شه‌کان راوه‌ستابا، ناڵێم ده‌وڵه‌تی کوردی دروست ده‌بوو، به‌ڵام لانی که‌م ئه‌و ناخۆشییانه روویان نه‌ده‌دا که دیتمان. ستراتژیی ئه‌مەریکیش هه‌ر ئه‌وه بوو. ئه‌گه‌ر یه‌کڕیزی و به‌رگریی یه‌كگرتووانه‌ی کورد هه‌با، دۆخێک دروست ده‌بوو كه‌ دانوستاندن هاتبایه‌ ئارا و له ئه‌نجامدا به‌بێ ئه‌وه‌ی کورد سه‌ربه‌خۆ بێ، له ره‌وتی مێژوویی خۆی و جێگیرکردن و قووڵکردنه‌وه‌ی ده‌سکه‌وته‌کانیدا چه‌ند هه‌نگاو ده‌چووه پێش، حكوومه‌تی عێراقیش له‌ خۆی ده‌گه‌یشت كه‌ ناتوانێ هه‌موو شتێك بكات. كورد ئه‌گه‌ر 100% یش یه‌كگرتوو با، هێشتا گه‌ره‌نتیی ئه‌وه نەبوو که ئێستا پاسه‌پۆرتی كوردی له چاپ بدرێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر کوردی باشوور بەڕاستی به‌ قه‌ناعه‌ته‌وه له‌و کاره‌دا یه‌كگرتوو با، بە‌دڵنیاییەوە دۆخه‌که به‌م جۆره نه‌ده‌بوو که ئێستا هه‌یه.


دوو له خراپییه‌کانی ئه‌قڵییه‌تی سیاسیی کورد له‌‌نێو خۆیدا، یەکێکیان عەقڵیەتی تۆڵەسەندنەوە لە یەکتره، ئەوەی دیکەیان خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی لە کاتی شکستدایه. ئێستاش وێناچێ پەندێک لەو شۆکە وەرگیرابێ، کە بە هۆی کاردانەوەکانی پاش ریفراندۆمه‌وه به‌سه‌ر کورددا هاتووه. ئەوەتا دوای ڕیفراندۆمیش کە کورد لە دۆخێکی دیکەدایە، خۆرکی تۆڵەسەندنەوە بەردەوام ناوماڵی کورد ده‌خوا و هه‌ر لایه‌نە و بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ پێش بیست یا چل ساڵ بەرامبەرەکەی چیی دەرهەق کردووە،‌ ئەویش هه‌مان شتی له‌گه‌ڵ بكاته‌وه‌. هه‌موو پارته‌ سیاسییه‌كانی کوردستان، به‌وانه‌ی لای ئێمه‌شه‌وه، له‌گه‌ڵ یه‌كتر گه‌مه‌یه‌كی سیاسیی لێڵ په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن‌، ئه‌مە‌ گوزارشتە له‌ بێ متمانه‌یی به یه‌كتر، وه‌ک ئەوەی گوزارشتیشە له‌ لاوازیی ئینتیمای گه‌وره‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئەو ئینتیمایە به‌هێز بێت، به‌تایبه‌تی كاتێك هه‌ڕه‌شه‌ی گه‌وره‌ت له‌سه‌ره‌، ده‌بێ لە پەیوەندیی نێوخۆییتدا هه‌ندێك شت لە یەکتر جیا بكەیتەوە‌ و وه‌ک له کاتی بانگه‌شه‌ی ریفراندۆمدا ئامانجی ره‌وای ده‌وڵه‌تسازی نه‌بێته قوربانیی که‌موکوڕییه‌کانی جێی ره‌خنه‌ی حکوومه‌تداری.


که‌مایه‌سیی دووەم، خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتییە، کە له‌ کاتی شكستدا ده‌مانه‌وێت ته‌واوی به‌رپرسیار‌ێتییەکە‌ بخه‌ینه‌ سه‌ر شانی لایه‌نی به‌رامبه‌ر. له‌دوای ریفراندۆم زۆربه‌ی لایه‌نه‌کان وایان کرد، لەکاتێکدا دەبوو لەو کات و هەلومەرجەدا لایه‌نه سیاسییه‌کان بڵێن كارێكی دەستەجه‌معیمان ده‌ست پێ كرد، بۆیە به‌رپرسی سه‌رکه‌وتن و شكستیش له‌و کاره‌دا هه‌ر هه‌موومانین و با پێکه‌وه شان بده‌ینه به‌ر باری ده‌ره‌نجامه‌کانی. دوای ئه‌و هه‌موو ئومێده‌ که پێش ریفراندۆم دروست بوو، پاشان دوای ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تییه‌ که پاش ریفراندۆم ڕووی دا، به‌داخه‌وه ناوماڵی كورد ئێستا له‌ ساڵی پار یه‌كگرتووتر نییه‌، به‌ڵكوو دابه‌شتر بووه‌.


هه‌رچۆنێک بێ، خۆڕێکخستنه‌وه و هه‌ستانه‌وه‌ی یه‌كگرتووانه‌ی کورد زه‌رووره‌تێکی روونه. بۆ ئه‌وه‌ش کوردی باشوور پێویستی به‌وه نییه که له ریفراندۆمدا په‌شیمان بێ. به‌پێچه‌وانه‌وه زیندووڕاگرتنی بیره‌وەر‌یی ریفراندۆم و ده‌رس لێ وه‌رگرتنی کارێکی گرنگ و زه‌رووره. ئێمە له‌ زۆر ڕوانگه‌وه‌ ده‌توانین كار بكه‌ین، كه‌ له‌دواڕۆژدا ئه‌و شته‌ له‌بیر نه‌چێته‌وه و وەک ئەوە سەیر نەکرێت کە هه‌ر ساتێك بوو، هات و ڕۆیشت. واتە نابێ وه‌كوو سوتفه‌یه‌كی مێژوویی و ڕاگوزەری ڕۆژێك چاوی لێ بكرێت، به‌ڵكوو دەبێ وه‌كوو (شمشێری دیمۆكلیس) هەمیشە به‌سه‌ر سەری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ بمێنێته‌وه،‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌روا به‌ ناهه‌قی و زه‌بروزه‌نگ به‌سه‌ر کوردستاندا ته‌حه‌کوم بکه‌ن، ده‌بێ بزانن ئەوا میلله‌تێك هه‌یه‌ کە له‌ژێر پێستی ئه‌و ده‌وڵه‌تانەدا‌ ده‌ژیت، ئەویش میلله‌تی كورده‌ کە دەتوانێت جارێكی تر و له‌ شوێنكاتێكی تردا و لە سایه‌ی هەلومەرجێکی دیکەدا تێ‌ هەڵبچێتەوە و دۆخ و هاوکێشەکان بگۆڕێت. واته‌ ئه‌و خه‌ونه‌ی كورد كه‌ بۆ وەدەستهێنانی سەروەری هەیەتی، خەونێکە هەمیشەیی، خەونێکە قه‌ت نابێت حاشای لێ بكرێت. خۆ تۆ که وه‌ک کورد حاشاشت لێ كرد، هیچ له‌ بابه‌ته‌كه‌ و هەڵوێستی دوژمن و داگیرکەرانت ناگۆڕێت، کەواتە بۆ ڕاستییه‌كه‌ی ناڵێیت و بۆ نایکه‌یته ئامرازێکی فشاری کرداری و گوتاری بۆ زیادکردنی قورسایی خۆت و پاشه‌كشه‌کردن به‌و حکوومه‌تانه‌ی مافت لێ زه‌وت ده‌که‌ن و سه‌رکوتت ده‌كه‌ن. به‌پێچه‌وانه‌وه، ئه‌گه‌ر کورد وه‌ک هاوبه‌شێکی راسته‌قینه له‌و وڵاتانه‌دا ره‌فتاری له‌گه‌ڵدا بکرێ، ئه‌وده‌می کوردیش ده‌توانێ به مێتۆدی بنیاتنه‌ر، شانسێکی تر به پێکه‌وه‌ژیانی دڵخوازانه‌ی گه‌لان له‌و وڵاتانه‌دا بداته‌وه.


لەو نێوەدا، لەگەڵ سووربوون لەسەر بەردەوامیدان بەم گوتارە سەروەریخوازییە لەئاست بەرامبەرەکانی کورد و لەناو کورد خۆیدا، پێویسته ده‌‌سه‌ڵات، بژارده و هێزه سیاسییه‌کانی کورد، ویست و ئیرادە و ژیری بخەنه گەڕ بۆ بەختیاری و ره‌زایه‌تیی خه‌ڵکی کورد له قه‌واره‌ی کوردی و متمانه‌یان ‌به هێزه ‌سیاسییه‌کان و هیوا به دواڕۆژی وڵات له هه‌ردوو به‌ستێنی ئازادیی نه‌ته‌وه‌‌یی و ئاسووده‌یی کۆمه‌ڵگادا. دەبێ لەوە پشتڕاست بین، کە پرسی كورد ته‌نیا به‌ دروشم و فۆڕمۆلی گه‌وره ناچێته ‌پێش، به‌ڵکوو پێویسته دووره‌دیمه‌نێكی نه‌ته‌وایه‌تیمان هه‌بێ‌ بۆ‌ خه‌ونی سه‌روه‌ری، به‌ڵام هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو كار بكه‌ین بۆ‌ بنیاتنانی دیواره‌کانی ئه‌و کۆشکه، که کۆشکی وجوودی مێژوویی میلله‌تێکه‌.