له‌ تێكۆشاندا بۆ بڕیاردانی مافی چاره‌نووسی گه‌له‌كه‌مان په‌شیمان نین و به‌شه‌رمه‌وه‌ داكۆكیی لێ ناكه‌ین

ڕیفراندۆمی 2017 گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌نامه‌ی سیاسیی گه‌له‌ له‌ ماوه‌ی سه‌ده‌ی ڕابردوودا

د. کاوە مەحموود 11/09/2018 - 16:00 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

به‌درێژایی مێژووی تێكۆشان، شیوعییه‌كان داكۆكییان له‌ مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی گه‌لان كردووه‌ و له‌م ره‌وته‌شدا مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی به‌ مه‌سه‌له‌یەكی كۆمه‌ڵگایی ته‌ماشا كراوه‌، بۆیه‌ تێكۆشان بۆ دیموكراسی و عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌گه‌ڵ تێكۆشان بۆ مافی بریاردانی چاره‌نووسی گه‌له‌كه‌ماندا، ناكۆك نه‌بووه‌ و نییه‌.


هه‌ڵوێستی سیاسیی حزبمان پشتی به‌ ئه‌و پرەنسیپه‌ لینینیسته‌ به‌ستووه‌، كه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات (مه‌به‌ست له‌ ئازادیی نه‌ته‌وه‌كان له‌ بڕیاردانی مافی چاره‌نووسی خۆیان، جیابوونه‌وه‌ی سیاسییانه‌ی ئه‌م نه‌ته‌وانه‌یه‌ له‌ بنیاتی نه‌ته‌وه‌ نامۆكانی دیكه‌ و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانیی سه‌ربه‌خۆیه‌).


له‌ سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تیی نیشتمانی (نه‌ته‌وه‌یی) لینین ئاماژه‌ بۆ رۆڵی زمان ده‌كات، كه‌ گرنگترین شێوازی په‌یوه‌ندیكردنه‌ لەنێوان خه‌ڵكدا. یه‌كێتیی زمان و ئازادیی په‌ره‌سه‌ندنی مه‌رجێكی سه‌رەكی بوو بۆ ئه‌وه‌ی ئاڵۆگۆڕكردنی بازرگانیی ئازاد و سه‌رانسه‌ری بێتە ‌كایه‌وه‌ و ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ سه‌رمایه‌داریی نوێی له‌و كاته‌دا ده‌گونجا و ده‌بوو به‌ هۆی گردبوونه‌وه‌ی ئازادانه‌ی خه‌ڵك، به‌ چینه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌. به‌م جۆره‌ش په‌یوه‌ندیی نێوان خاوه‌ن كاری گه‌وره‌ و بچووك و كڕیار و فرۆشیار دروست ده‌بوو. ئه‌م حاڵه‌ته‌ سه‌رمایه‌دارییه‌ هاوكات بوو له‌گه‌ڵ هه‌موو بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان.


له‌ سه‌رده‌می ئه‌مڕۆدا، شوناس و ناسنامه‌ی كولتووری له‌ رێگای ته‌رەفگیری یان (لایه‌نگیریی كولتووری)، رۆڵی بنه‌ڕه‌تی له‌ بڕیاردانی ده‌وڵه‌تدا ده‌بینێت. مه‌به‌ستمان له‌ (لایه‌نگیریی كولتووری) هه‌موو نه‌ریت و بۆچوونه‌ هاوبه‌شه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیییه‌كانه‌، كه‌ تاكه‌كان له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌ یه‌كتر ده‌به‌ستێته‌وه‌ و شێواز و ریتمی ژیانی كۆمه‌ڵگا ده‌ستنیشان ده‌كات.


جگه‌ له‌ رۆڵی زمان و بازاڕ، شوناسی نیشتمانیی كوردستانی و چه‌مكی لایه‌نگیریی كولتووری، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی قووڵ ره‌گی خۆی دوای راپه‌ڕینی ئادار و تا ئێستا داكوتاوه‌، به‌شێكن له‌ بنه‌ماكانی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس. شوناسی كو‌لتووریی یه‌كگرتوو و فره‌چه‌شن له‌ هه‌مان كاتدا رێگای تایبه‌تی كۆمه‌ڵ و ته‌واوی ته‌رزی ژیانی تاكه‌كانی ده‌ستنیشان ده‌كات. (شوناسی كولتووری) بریتییه‌: له‌ پێكهاته‌یه‌كی مه‌عریفه‌ و بۆچوون و هونه‌ر و ره‌وشت و قانوون و عورف و نه‌ریت و عاداتی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ مرۆڤ وه‌ك ئه‌ندامێك له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا وه‌ری ده‌گرێت. ئه‌م پێناسه‌یه‌ لایه‌نی پێكهاته‌ی روحی و پێكهاته‌ی مادییش له‌ كۆمه‌ڵگادا ده‌گرێته‌وه‌، وه‌ك دیارده‌یه‌كی تێكه‌ڵبوونی توخمه‌ مادی و ره‌فتار و بابه‌ته‌ ده‌روونییه‌كان و تایبه‌تمه‌ندییه‌ك به‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك ده‌به‌خشێت و له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی دیكه‌ جیای ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ كو‌لتوور بریتییه‌ له‌ ته‌واوی ژیانی كۆمه‌ڵگا به‌ نه‌ریته‌ مادی و ره‌فتار و ئه‌و شێوازانه‌ی كه‌ خه‌ڵكی كۆ ده‌كاته‌وه‌ و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ش په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و بیروبۆچوون و نه‌ریت و به‌هاكان ئه‌نجام ده‌درێن.


بۆ ئه‌وه‌ی کولتوور بتوانێت رۆڵی هۆكارێكی گرنگ له‌ گه‌ڵاڵه‌كردنی شوناس و ناسنامه‌ی كوردستانیدا ببینێت، گرنگه‌ پێداویستییه‌كانی ئاماده‌ بكرێت كه‌ خۆی له‌ بنیاتنانی سیستمی دیموكراتی‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی کولتوورێكی سیاسیی مه‌ده‌نیی هاوسه‌نگ دەبینێتەوە، كه‌ تێكڕای ئاراسته‌كان بگرێته‌ خۆی، چونكه‌ تیۆری کولتووری، تیۆری هاوسه‌نگیی هه‌مه‌لایه‌نییه‌ و بوار و كوششی چۆنیتیی هه‌ڵبژاردنی خه‌ڵكییه‌ بۆ ته‌رزی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییان.


مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا دیارده‌یه‌كی مێژووییه،‌ كه‌ سه‌ره‌تا و رێگای سه‌رونشێوی و پێچ و په‌نای خۆی هه‌یه‌ و كار له‌ ده‌ستنیشانی ئاسۆ و ئاستی په‌ره‌سه‌ندنی ده‌كات.


له‌ وڵاتێكی فره‌نه‌ته‌وه‌ییدا كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی باڵاده‌ست و گه‌وره‌ له‌ قه‌واره‌ی ژماره‌دا له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌یه‌كی زۆرلێكراودا به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌ژین، هه‌موو ناكۆكی و ململانێیه‌كانی واقیع كار له‌سه‌ر ڕێڕه‌وی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌كەن و هه‌لومه‌رجی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ شێوه‌یه‌كی ئیجابی یان سه‌لبی كار ده‌كاته‌ سه‌ر ناكۆكییه‌كان و ئه‌مه‌ش كار ده‌كاته‌ سه‌ر هەڵبژاردنی چاره‌سه‌ری دیاریكراو بۆ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌.


جیابوونه‌وه‌ و جیاخوازی، چه‌مكێكی شه‌رم و عه‌یبه‌ نییه‌، كه‌ نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست وه‌كوو تۆمه‌ت و تاوانان ده‌یخاته‌ پاڵ نه‌ته‌وه‌ و گه‌لێك، بۆ بڕیاردانی مافی چاره‌نووسی خۆی و هه‌ڵبژاردنی رێگەچاره‌ی جیابوونه‌وه‌ و بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانیی خۆی تێ ده‌كۆشێت. ئه‌م تێكۆشانه‌ خولیا و حه‌ز و ئاره‌زووی زاتی كه‌س و حزبی سیاسی نییه‌، به‌ڵكوو ئیراده‌ی سیاسییه‌ و له‌ كۆتاییشدا ئامرازێكه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێگای واقیعی و گونجاو بۆ به‌یه‌كه‌وەژیان و ئاشتی و گه‌شه‌پێدان، له‌ چوارچێوه‌ی قه‌واره‌ و ده‌وڵه‌تی جیاوازدا، دوور له‌ ناچاركردنی گه‌لان له‌ چوارچێوه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی زۆره‌ملێیی و به‌ فشار له‌ یه‌ك قه‌واره‌ی ده‌وڵەتدا. به‌ نیسبه‌ت گه‌لی كوردستانه‌وه،‌ دروشمی ئازادی له‌ مافی بڕیاردانی چاره‌نووس به‌ شێوه‌یەكی عه‌مه‌لی، یه‌ك مانای هه‌یه،‌ ئه‌ویش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانیی سه‌ربه‌خۆیه‌، كه‌ ده‌ركه‌وت ئیراده‌ی 93% خه‌ڵكی كوردستان بوو له‌ ڕیفراندۆمی 2017، كه‌ گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌نامه‌ی سیاسیی گه‌له‌ له‌ ماوه‌ی سه‌ده‌ی ڕابووردوودا.


به‌گشتی زۆر جار باس له‌ (عه‌قلانیه‌ت) و تێگه‌یشتن و رەچاوكردنی هاوسه‌نگییه‌كان له‌ هه‌ڵوێسته‌ سیاسییه‌كان بۆ ئه‌م بواره‌ ده‌كرێت، به‌ڵام نابێ ئه‌م چه‌مكانه‌ به‌ شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت كه‌ له‌سه‌ر حسابی به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌ی زۆرلێكراو بێت، كه‌ لێره‌دا خه‌ڵكی كوردستانه‌، ئه‌گینا مۆركی شۆڕشگێڕی له‌ پرۆسه‌ سیاسییه‌كاندا پووچه‌ڵ ده‌بێته‌وه‌ و هه‌رده‌م هه‌ڵوێستی شۆڕشگێڕێك كه‌ خه‌ون به‌ سه‌ربه‌خۆیی و دادپه‌روه‌ری و یه‌كسانییەوە ببینێت، ره‌واتر و گرنگتره‌ له‌ هه‌ڵوێستێك كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ی واقیعبینی و لۆجیكی “كاتی نه‌هاتووه‌” له‌ حاڵه‌تی متبوون و قایلبوونی ئه‌مری واقیعدا بێت. بۆیه‌ ناكرێت قورسایی و باڵی تێكچوونی رەوشی عێراق به‌ هۆی سیاسه‌تی شۆڤینیستانه‌ی حوكمڕانه‌كانی رابردوو و ئێستا و به‌ هۆی گرفته‌كانی بنیاتی ده‌وڵه‌تی عێراق، بخرێته‌ ئه‌ستۆی گه‌لی كوردستان و به‌شێوه‌یەكی دوور له‌ واقیع بانگه‌شه‌ بۆ چه‌مكی شوناسی نیشتمانیی عێراقی بكرێت، له‌ كاێكدا به‌درێژایی بوونی ده‌وڵه‌تی عێراق ئه‌م شوناسه‌ دروست نه‌بووه‌ و ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندیی لە ‌لایه‌كه‌وه‌ به‌ قه‌یرانی هه‌یكه‌لیه‌ت و بنیاتی ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ به‌و شێوازه‌ له‌ لایه‌ن ئینگلیزه‌وه‌، دوای یه‌كه‌مین شه‌ڕی جیهانی و هه‌ره‌سهێناینی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ململانێیه‌كانی وڵاته‌ ئیستعمارییه‌كان. وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی سه‌قه‌ت و په‌ككه‌وته‌وه‌ دروست بووه‌ و تا ئێستاش نموونه‌یه‌كی ده‌وڵه‌تی فاشیله‌ له‌ جیهاندا، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، په‌یوه‌ندیی به‌ خودی پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگاكانی عێراقه‌وه‌ هه‌یه كه‌ به‌عه‌مه‌لی به‌ زۆره‌ملێ له‌ چوارچێوه‌ی یه‌ك قه‌واره‌دا كۆ كراونه‌ته‌وه‌.


له‌م روانگه‌یه‌وه،‌ كاتێك لێكدانه‌وه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ هۆكاری نێوده‌وڵه‌تی سه‌باره‌ت به‌ مافی چاره‌نووس و تێكۆشان بۆ ده‌وڵه‌تی نیشتمانی ده‌كرێت، ده‌بێ ئه‌وه‌مان له‌به‌رچاو بێت، كه‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكی دیكه‌ و زلهێزه‌كان جێبه‌جێ ناكرێت و به‌ خه‌ڵات پێشكه‌شی گه‌لی كوردستان ناكرێت. بۆیه‌ هه‌رده‌م بڕیاردانی چاره‌نووس و سه‌ربه‌خۆیی ده‌بێ بڕیارێكی سیاسیی كوردستانی بێت، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش پشت به‌ قوربانییه‌كانی پێشتر و تێكۆشان و ئاماده‌بوون بۆ به‌رده‌وامبوونی قوربانیی هه‌مه‌لایه‌نه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م پرۆژه‌ نیشتمانییه‌، ده‌به‌ستێت.


كاتێك كه‌ باسی په‌یوه‌ندیی نێوان دیموكراسی له‌ عێراق و مافی بڕیاردانی چاره‌نووس ده‌كرێت، بێ گومان بوونی دیموكراسی له‌ عێراقدا زه‌مینه‌ به‌ قایلبوون به‌ بڕیاردانی مافی چاره‌نووس له‌نێو نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب له‌ عێراقدا خۆش ده‌كات، به‌ڵام دیسانه‌وه‌ ناكرێ ئه‌م بابه‌ته‌ وه‌ك یاسایه‌ك مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت. بۆ نموونه‌ ده‌وڵه‌تی ئیسپانیا له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ دیموكراسییه‌كانی نێو یه‌كێتیی ئه‌وروپا دژمێردرێت و حزبی حوكمڕان حزبێكی لیبرال بووه‌ و دیموكراسی له‌ خه‌ڵكی ئیسپانیا به‌ سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانییه‌وه‌، به‌ به‌ها و نه‌ریت ده‌ژمێردرێت، به‌ڵام كاتێك گه‌لی كه‌ته‌لۆنیا له‌ ریفراندۆمدا بڕیاری سه‌ربه‌خۆییان دا، بینیمان چۆن ده‌وڵه‌تی ئیسپانیای لیبڕال و دیموكرات ڕه‌فتاری كرد و چۆن یه‌كێتیی ئه‌وروپای دیموكرات پشتی له‌ گه‌لی كه‌ته‌لۆنیا كرد!


په‌یوه‌ندیی نێوان دیموكراسی له‌ عێراق و مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی كوردستان ناكرێ به‌ جۆرێكی میكانیكی ته‌ماشای بكه‌ین و په‌یوه‌ندیی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس به‌ دیموكراسی له‌ عێراقدا، مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ گه‌لی كوردستان چاوه‌ڕه‌وانی دیموكراسی له‌ عێراقدا بكات و نابێت بڕیاری مافی چاره‌نووسی خۆی بدات، تا دیموكراسی له‌ عێراقدا وه‌ك پێداویستییه‌ك به‌رقه‌رار بێت.


بۆیه‌ هه‌رده‌م تێكۆشان بۆ بڕیاردانی مافی چاره‌نووس و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانیی كوردستانی، له‌سه‌ر بنه‌مای هاووڵاتیی كوردستانی، له‌ چوارچێوه‌ی سنووری مێژوویی كوردستانی باشوور، دروشمێكی گونجاوه‌ و ئه‌ركێكی شۆڕشگێڕییه‌. ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ش موڵكی سه‌رجه‌م كوردستانییه‌كان به‌ كورد و توركمان و ئاشووری كلدان سریان و ئه‌رمه‌ن و عه‌ره‌ب و سه‌رجه‌م پێكهاته‌ ئایینییه‌كانی كوردستان ده‌بێت.


چوارچێوه‌ی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ پشت به‌ بابه‌تێكی گرنگ ده‌به‌ستێت، كه‌ كوردستان به‌ نیسبه‌ت ئێمه‌وه‌ نیشتمانه‌ و بزووتنه‌وه‌ی گه‌له‌كه‌مان بۆ مافی بڕیاردانی چاره‌نووس، بزووتنه‌وه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌یی كورد نییه‌، به‌ڵكوو بزووتنه‌وه‌یه‌كی رزگاریخوازی نیشتمانیی كوردستانییه‌، و كاتی ئه‌وه‌ش هاتو‌وه‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی ئه‌م ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ ده‌سته‌واژه‌ی (بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی نیشتمانیی كوردستانی) به‌كار بهێنن. به‌م جۆره‌ش دووپاتی بیرۆكه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانی ده‌كه‌ینه‌وه‌، نه‌ك ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌، كه‌ هه‌ر چوار پارچه‌كه‌ی كوردستان بگرێته‌وه‌. لێره‌شدا باس له‌ ڕه‌وابوونی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ ناكه‌ین، به‌ڵكوو باس له‌ چاره‌سه‌رێكی گونجاو و عه‌مه‌لی ده‌كه‌ین، كه‌ توانای ئه‌نجامدانی له‌ئارادایه‌، ئه‌وه‌ش ده‌وڵه‌تی نیشتمانییه‌ له‌ كوردستانی باشووردا.


له‌دوای ربفراندۆمی ساڵی 2017، مه‌سه‌له‌ی سه‌ربه‌خۆیی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی نیشتمانیی كوردستانی پێی نایه‌ قۆناغێكی دیكه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌و ڕه‌وشه‌ سه‌ربازی و سیاسییه‌ی دوای ئه‌نجامدانی ریفراندۆم هاته‌ كایه‌وه‌ و به‌تایبه‌تی هێرشی عێراق به‌ پشتگیریی ئێران و قایلبوونی توركیا و پلانی ده‌وڵه‌تی ئینگلستان و بێده‌نگیی ئه‌مه‌ریكا له‌و هێرشه‌، زه‌مینه‌ی بۆ ئه‌و پروپاگەندانه‌ خۆش كرد، كه‌ گوایه‌ ئه‌و په‌لاماردانه‌ له‌ ئاكامی داوای بڕیاردانی مافی چاره‌نووس بووه‌، ئه‌مه‌ش به‌ مه‌به‌ستی سیاسی و ململانێی حزبی به‌كار هات، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌، تێكۆشان بۆ سه‌ربه‌خۆیی و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت كۆتایی نه‌هاتووە و ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌وه‌ ده‌رچووه‌ كه‌ داواكاری، یان پرۆسه‌ی حزبێك بێت. تێكۆشان بۆ سه‌ربه‌خۆیی به‌ پشتبه‌ستن به‌ بڕیاری ریفراندۆمی گه‌ل، كه‌ 93%ی خه‌ڵكی كوردستان ده‌نگی بۆ دا، بڕیار و به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی ستراتیجیی گرنگه‌ و نابێ له‌سه‌ر ڕه‌فه‌ هه‌ڵبگیرێت و تۆزی لێ بنیشێت، هه‌رده‌م ده‌بێ له‌ ئه‌جینده‌ی كاركردن و تێكۆشان بێت و كار بۆ وه‌دیهێنانی زه‌مینه‌ی گونجا و پێداویستییه‌كانی جێبه‌جێكردنی بكه‌ین.