له‌ یه‌كه‌م ساڵیادی ڕیفراندۆمدا.. به‌ره‌و قوتابخانه‌ی پۆست ریفراندۆم

ئەبێ سه‌ربه‌خۆیی جێی هه‌موو گوتاره‌كانی تر بگرێته‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌د ساڵی ڕابردوودا له‌ كوردستاندا به‌رهه‌م هێنراون

11/09/2018 - 15:51 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

بیریاری ئێرانی- ئه‌مەریكی (حه‌مید ده‌باشی) له‌ یه‌كێك له‌ سێ كتێبه‌كانیدا كه‌ به‌ (سیانه‌ی ڕاپه‌ڕین) ناو نراوه‌، پرسیارێكی گرنگی وروژاندووه‌، ئه‌وانه‌ی به‌دواداچوونیان بۆ نووسینه‌كانی كردووه‌، ئه‌ڵێن: ”پرسیاره‌كه‌ی ده‌باشی ئیستفزازییه“. ده‌باشی كه‌ پرسیاره‌كه‌ی كردووەته‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌یشی، ئه‌پرسێ: ”ئایا كه‌سی نائه‌وروپاییش ئه‌توانێ بیر بكاته‌وه‌؟“. له‌و پرسیاره‌وه‌ ئه‌چمه‌ ناو باسه‌كه‌مه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی وه‌رگرتنی ئه‌و پرسیاره‌ مانای ئه‌وه‌ بگه‌یه‌نێ، كه‌ من لایه‌نگر یان ره‌تكه‌ره‌وه‌ی بۆچوونه‌كانی ئه‌و بم. هه‌وڵ ده‌ده‌م پرسیاره‌كه‌ی ئه‌و بكوردێنم و به‌ هه‌مان ئیستفزازییه‌ته‌وه‌ بپرسم: ”ئایا كورد ئه‌توانێ بیر بكاته‌وه‌؟“ با پرسیاره‌كه‌م لاساییكردنه‌وه‌ی ده‌باشییش بێ، به‌ڵام بۆ ئێمه‌ زۆر گرنگه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ین و دواتریش به‌دوایدا بچین. جه‌وهه‌ری پرسیاره‌كه‌ی من ئه‌وه‌یه‌، داخۆ كورد (سیاسی و ڕووناكبیر و كه‌م و زۆر ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌ به‌رهه‌مهێنانی هزرییه‌وه‌ سه‌رقاڵن) ئه‌توانن خۆیان له‌و هه‌موو كۆت و پێوه‌نده‌ میتۆدی و بنه‌ما هزرییه‌ ئاماده‌كراوانه‌ به‌دوور بگرن، یان ڕزگار بكه‌ن كه‌ مه‌سه‌له‌ی كوردستان تیایاندا بابه‌تێكی سه‌نتڕاڵ نییه؟


بۆ ئه‌وه‌ی له‌باره‌ی به‌سه‌نتراڵكردنی مه‌سه‌له‌ی كوردستانه‌وه‌ تووشی هیچ جۆره‌ وه‌همێك نه‌بین، ئه‌بێ ئه‌وه‌ بڵێین، تێزی به‌سه‌نتڕاڵكردنی كوردستان له‌ هزری كورد نه‌به‌ستینه‌وه‌ به‌ قوتابخانه‌ی دژه‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسی، كه‌ هزری ئه‌وروپایی تۆمه‌تبار ئه‌كا، كه‌ بیریاره‌ ئه‌وروپییه‌كان ئه‌وروپا وه‌ك سه‌نته‌ری هه‌موو جیهان ته‌ماشا ئه‌كه‌ن. هه‌روه‌ها ئه‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێم، كه‌ مه‌به‌ستمان له‌ خۆده‌ربازكردن له‌ كۆت و پێوه‌نده‌ ئاماده‌كراوه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی خۆمان، به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ناكرێ و ناشێ به‌ هیچ جۆرێك كه‌ڵك له‌و هه‌موو ده‌سكه‌وته‌ فیكرییه‌ پڕ به‌هایانه‌ی ڕۆژاوا و غه‌یری ڕۆژاوا وه‌رنه‌گرین و سه‌رله‌به‌ری ڕه‌ت بكه‌ینه‌وه‌، یان له‌ بواری به‌راوردكردندا، له‌ جیابوونه‌وه‌ یان یه‌كگرتنه‌وه‌ و وێكچوونی دیارده‌ و به‌هاكان به‌كاریان نه‌هێنین. مه‌به‌ست له‌ سه‌نتڕاڵبوونی كوردستان، لای من به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ مێژووی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، كولتووری و شارستانيی كوردستان، به‌و كاریگه‌رییانه‌شه‌وه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی له‌سه‌ری هه‌ن، ئاراسته‌كان و تایبه‌تمه‌ندیی بزاوتی مێژووی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، كولتووری و ئابووری و... هتد، كوردستان بخوێنینه‌وه‌ و شی بكه‌ینه‌وه‌ و ده‌ره‌نجام و تێز و تیۆری لێ هه‌ڵێنجین. به‌ جۆرێك كه‌ ئه‌داواته‌كانی ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌مان كۆپیكردنی هه‌مان ئه‌و ئه‌ده‌واتانه‌ نه‌بێ، كه‌ به‌ حوكمی زاڵبوونی تیۆر و تێزه‌ بیانییه‌كانه‌وه‌ خۆمان یان ڕۆژهه‌ڵاتناس و بیریار و شاره‌زا ئه‌وروپاییه‌كانی كوردستان به‌كاریان هێناوه‌. وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ گوتمان، ئه‌مه‌ هه‌رگیز به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ لێتۆژینه‌وه‌ و به‌رهه‌مهێنانی فیكری سیاسی، یان ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووریی كوردستان به‌دابڕاوی له‌ سه‌رجه‌م به‌رهه‌مهێنراوه‌كانی تر، چ ئه‌وانه‌ی وه‌ك تیۆر و تێزی گشتگیر یان تایبه‌تمه‌ند له‌ ڕۆژگاری ئه‌وه‌ی پێی ئه‌ڵێن ڕۆشنگه‌ریی ئه‌وروپاییه‌وه‌ تا ئێستا به‌رهه‌م هێنراون، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئه‌بێ لێی سڵ بكه‌ینه‌وه‌، كۆپیكارییه‌، (وه‌ك له‌ وته‌یه‌كی كورتمدا له‌ ڕێوڕه‌سمی ئیمزاكردنی كتێبه‌كه‌م به‌ناوی هه‌ڵاتن له‌سه‌ربه‌خۆییدا باسم كرد) ئه‌وانه‌ی له‌ كوردستاندا له‌سه‌ر بواری هزری كاریان كردووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ وابووه‌ كه‌ باڵا به‌ كاڵاكانی ده‌ره‌وه‌ی خۆمان ببڕین. زۆرینه‌ی ئه‌وه‌ی تا ئێستا له‌و بواره‌دا له‌ كوردستان به‌رهه‌م هێنراوه‌، پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی خۆماڵی نییه‌، به‌ڵكوو پراكتیزه‌كردنی (تەتبیق)ی ئه‌و تیۆر و تێزانه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆمان، به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌وروپا به‌رهه‌م هێنراون. هه‌میشه‌ ئه‌و به‌رهه‌مهێنراوانه‌ی ئه‌وروپا به‌ شێوه‌یه‌كی ڕه‌ها، زاده‌ی لێكدانه‌وه‌ی زانستی نین، به‌ڵكوو تێكه‌ڵه‌یه‌كن له‌ ئاماژه‌ زانستییه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ جیۆپۆڵه‌تیكی و جیۆستراتیژییه‌كانی وڵاتانی گه‌وره‌ و به‌هێز و فراوانی ئه‌وروپا و ده‌ره‌وه‌ی خۆمان، چ له‌ سه‌رده‌می ئیمپراتۆرییه‌ته‌كان بووبێ، یان له‌ زه‌مه‌نی كۆلۆنیالیزمی ڕۆژاوایی و چ ئه‌و قۆناخه‌ی ناو نراوه‌ پۆست ئیمپریالیزم و قۆناخه‌كانی جه‌نگی سارد و قۆناخی گلۆبالیزه‌یشن (سه‌رده‌می لیبرالیزمی نوێ). بێ گومان بۆ كوردستان داگیركاریی عوسمانلی و سه‌فه‌وی و قاجاریيشی ئه‌چێته‌ سه‌ر، كه‌ ئه‌م دووانه‌ی دوایی سیما و ئاكار و ئادگاره‌كانی (فتوحات و غه‌زه‌واتی) ئیسلامیشیان له‌خۆ گرتووه‌. ئه‌زموونی دابه‌شكردنی نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانه‌كانیان بۆ زۆر نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانی تریش له‌ ئه‌فریقیا و ئاسیادا دووباره‌ بووەته‌وه‌، وه‌ك چۆن نه‌هامه‌تی و ده‌رهاوێشته‌كانی، له‌ كوردستان چۆنه‌ له‌و شوێنانه‌ش به‌ جیاوازیی كه‌م و زۆره‌وه‌ هاوشێوه‌ن. نموونه‌، به‌دابه‌شكردنی هند و پاكستان (1947) و دواتر پاكستان و به‌نگلادیش (1971)، هه‌روه‌ها نموونه‌كانی پارچه‌كردنی نیشتمانی سۆماڵییه‌كان و ئه‌مازیغه‌كان و هی تریش. نیشتمانی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ چۆن دابه‌ش كران؟ ئایا به‌رژه‌وه‌ندی یاخۆ ویست و خه‌یاڵدانی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ له‌به‌رچاو گیرا؟ یاخۆ ته‌نیا به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌و وڵاته‌ زلهێزانه‌ له‌به‌رچاو گیران، كه‌ بوونه‌ وڵاتی كۆلۆنیالیزم و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ دوور مه‌وداكانی ئابووری و جیۆستراتیژییه‌كانی خۆیانیان كرده‌ پێوانه‌؟ ئێمه‌ له‌م باسه‌ماندا كوردستانمان كردووەته‌ سه‌نته‌ر، بۆیه‌ ئه‌بێ تێزی خۆمان له‌ جوگرافیا و مێژوو و كولتووری كوردستاندا كورت بكه‌ینه‌وه‌.


سه‌د ساڵ و بگره‌ زیاتره‌، واتا هه‌ر له‌دوای نه‌مانی میرنشینه‌كانی كوردستانه‌وه‌، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هێندێ كاری ناوازه‌ی ئیستسنائی (وه‌ك ئه‌حمه‌دی خانی، حاجی قادری كۆیی، نالی و سالم و كوردی و هیتر) له‌و مێژووه‌ش پێشووتر، كورد كاری كردووه‌ تا فیكری سیاسی، با به‌شێوه‌یه‌كی ساده‌ و سه‌ره‌تاییش بێ، به‌رهه‌م بێنێ، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌گه‌ر بێینه‌وه‌ سه‌ر سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، كورد به‌ قۆناخی دواتریش كه‌ حزبیان به‌رهه‌م هێناوه‌، له‌و بواره‌دا چییان كردووه‌؟ چییان به‌رهه‌م هێناوه‌؟ چونكه‌ به‌ تیۆر و تێز و ئه‌داوه‌تی به‌رهه‌مهێنانی فیكری سیاسیی ئه‌وانی تر، كاریان كردووه‌، بۆیه‌ ئه‌بینین ئه‌وه‌ی به‌رهه‌میش هێنراوه‌ له‌سه‌ر بنه‌ما و میتۆد و ئه‌ده‌واته‌كانی ڕۆژاوا بووه‌ و له‌ خودی كۆمه‌ڵگای كوردستان و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ڵنه‌گرتووه‌، چونكه‌ هه‌وڵ نه‌دراوه‌ (تاك و ته‌را نه‌بێ) خودی كۆمه‌ڵگاكه‌ بخوێندرێته‌وه‌ و شه‌نوکه‌و بكرێ. وه‌ك نموونه‌یه‌كی بچووك، ئه‌و نووسینانه‌ی له‌وباره‌وه‌ هه‌ن به‌ كۆن و نوێوه‌، خاڵه‌كانی به‌هێزی و بێهێزیی كوردستانیان وه‌ك ئه‌وه‌ دووباره‌ كردووەته‌وه‌، كه‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسانی ئه‌وروپایی خوێندنه‌وه‌یان بۆ كردووه‌ (كه‌ زۆریان ڕاسپێردراوی ده‌وڵه‌ته‌كانیان بوون). هه‌رچه‌نده‌ ئه‌بێ له‌و باره‌وه‌ جیاكارییەك له‌نێوان ڕۆژهه‌ڵاتناسانی ئه‌وروپایی و رووسی و دواتر سۆڤیه‌تییه‌كان دابنێین)، كه‌ جێباسی ئه‌م نووسینه‌مان نییه‌. ڕۆژهه‌ڵاتناسان له‌و سه‌رده‌مدا ئه‌گه‌ر ڕووداو و ڕاستییه‌ مێژووییه‌كانییان گێڕابێته‌وه‌ و تۆمار كردبێ، یاخۆ ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌نجامی سه‌فه‌ره‌كانیان بۆ كوردستان دیده‌نییه‌كانی خۆیان و ئه‌و سه‌رنجانه‌یان، كه‌ له‌سه‌ر باری ژیان و پێكهاته‌ و ئاكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كوردستانیش تۆمار كردبێ، خاڵه‌ به‌هێزەكانی كوردیان نه‌نووسیوه‌. ئه‌مه‌ باسێكی گرنگه‌ و ئه‌بێ كه‌سانی شاره‌زا و به‌سه‌لیقه‌تر له‌ ئێمه‌مانان بچنه‌ بنج و بنه‌وانی. له‌ ڕاستیدا هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك، له‌ هه‌ر قۆناخێكی په‌ره‌سه‌ندندا بێت، له‌ناو هه‌ناوی ناكۆكی و ململانێكانی نێوخۆیدا هه‌ڵگری فاكته‌ره‌كانی به‌هێزی و بێهێزییه‌، كه‌ دواجار ڕووداوه‌ ده‌ره‌كییه‌كان و كاریگه‌ریی ململانێكانی ئه‌وانی تر له‌گه‌ڵ یه‌كتردا، باری به‌هێزی و بێهێزیی نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌ك كوردیان به‌ لایه‌كدا خستووه‌ (به‌ نموونه‌ ململانێ و جه‌نگه‌كانی نێوان عوسمانی و سه‌فه‌وی، عوسمانی و تزاره‌كانی ڕووسیا پێش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان و هاوكاتی ئه‌و جه‌نگه‌ش، هه‌روا له‌ قۆناخی ناڕوونی 1918 تا دروستبوونی ده‌وڵه‌ته‌كانی عێراق و توركیای كۆماری و تا سیڤەر و لۆزان و ڕێككه‌وتنه‌كانی تر). له‌ كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهان و تا كۆتاییه‌كانی، ئه‌وه‌ی لاسه‌نگیی له‌ دۆخی به‌هێزی و بێهێزیی كوردستان دروست كردووه‌، ململانێی نێوان ده‌وڵه‌ته‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كان، یان به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌ براوه‌كان بووه‌. هه‌ر بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر دامه‌زراندنی كۆماری كوردستان لە مه‌هاباد نیشانه‌ و ئاماژه‌ی به‌هێزی سنوورداری كورد بووبێ، ئه‌وا له‌ناوبردنی، زاڵكردنی فاكته‌ری بێهێزیی بووه‌، به‌هۆی كاریگه‌رییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌. ئه‌وه‌نده‌ی من له‌ سه‌رهچاوه‌ی جیاجیای خۆماڵیدا گه‌ڕاوم و به‌رچاوم كه‌وتووه‌، هیچ كام له‌ نووسه‌ر و مێژوونووس و بگره‌ سیاسیی كوردستانیش، به‌دوای ئه‌وه‌دا وێڵ نه‌بوون، كه‌ فاكته‌ره‌كانی هێز له‌ناو خودی كۆمه‌ڵگای كوردستاندا بدۆزنه‌وه‌، به‌ڵكوو به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وانیش هه‌ر به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی فاكته‌ره‌ لاوازه‌كاندا گه‌ڕاون. پرسیارمان له‌ خۆمان نه‌كردووه‌ ئه‌مه‌ زاده‌ی چییه‌؟ زاده‌ی چ جۆره‌ كاركردنێكی هزرییه‌؟ له‌ كتێبه‌كه‌مدا (هه‌ڵاتن له‌ سه‌ربه‌خۆیی) له‌ڕێی باسكردن و لێكدانه‌وه‌ی چه‌مكه‌كاندا، ئه‌و دۆخه‌م تا ئه‌ندازه‌یه‌ك ڕوون كردووەته‌وه‌. لێره‌دا جێی خۆیه‌تی جارێكی تر پرسیاره‌ (ئیستفزازییه‌كه‌) بوروژێنمه‌وه‌ و بپرسم: ئه‌رێ كورد ئه‌توانێ به‌ ئه‌ده‌واتی خۆی و به‌و كه‌ره‌سته‌یه‌ی له‌به‌رده‌ستیه‌تی، وه‌ك كۆمه‌ڵگا به‌ فراوانیی ماناكه‌یه‌وه‌ و وه‌ك مێژووی تایبه‌تمه‌ند، هزری سیاسیی خۆی به‌رهه‌م بهێنێ؟ من و هه‌موومان ئه‌زانین كه‌ كورد له‌ بواری به‌رگریدا (مقاوه‌مه‌ت)دا، جۆرێك له‌ هزری مقاوه‌مه‌تی به‌رهه‌م هێناوه‌، وه‌ك چۆن هونه‌ر و شانازییه‌كانی مقاوه‌مه‌تیشی به‌رهه‌م هێناوه‌، وه‌لێ نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مه‌ بگۆڕێ و وه‌ری چه‌رخێنێ بۆ بنیاتنانی هزرێكی سیاسیی سه‌ربه‌خۆخواز.


ڕیفراندۆمی ئه‌یلوولی 2017 سه‌رله‌به‌ری دۆخه‌ سیاسی و هزرییه‌كه‌ی گۆڕی و له‌گه‌ڵ پێش خۆی، واتا له‌گه‌ڵ سه‌د ساڵ پێش خۆیدا دابڕانی دروست كرد. بۆیه‌ ئه‌شێ بۆ قۆناخی دوای ڕیفراندۆم، ده‌سته‌واژه‌ی (پۆست ڕیفراندۆم) به‌كار بهێنین.


به‌ بۆچوونی من، پۆست ڕیفراندۆم ده‌سته‌واژه‌یه‌ك نییه‌ ته‌نیا مێژوو و به‌روارێك دیاری بكا، به‌ڵكوو ده‌سته‌واژه‌یه‌كه‌ بۆ بنیاتنانێكی نوێ له‌پێناو بنیاتنانی هزرێكی سیاسی له‌ كوردستاندا. ئه‌و ده‌سته‌واژه‌یه‌ ته‌نیا ئه‌و لایه‌ن و ڕووناكبیرانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ناكه‌ن، كه‌ لایه‌نگری ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی بوون و ئێستاش لایه‌نگرین، به‌ڵكوو ئه‌وانه‌ش كه‌ بڕوایان پێی نه‌بووه‌ و ئێستاش وه‌ك (ڕیفراندۆمی شكستخواردوو) ناودێری ئه‌كه‌ن، ناتوانن نادیده‌ی بگرن، چونكه‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كه‌ خۆی ڕه‌پێش خستووه‌ و هاتووەته‌ ناو دنیای هزری سیاسی و ڕووناكبیریی كوردستانه‌وه‌. خودی ده‌سته‌واژه‌كه‌ چییه‌؟ چۆن ئه‌بێ پێناسه‌ بكرێ و ده‌رهاوێشته‌ و جێكه‌وته‌ و كارلێكه‌كانی چیین؟ چ كاریگه‌ریی به‌سه‌ر ئاینده‌ی ململانێی كوردستان و ده‌وڵه‌تی عێراقه‌وه‌ هه‌یه‌؟ یاخۆ جیاوازی و وێكنه‌چوونی هزری سیاسی له‌پێش ریفراندۆم و پۆست ریفراندۆمدا چیین؟ هه‌روه‌ها ده‌یان پرسیاری تر سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و به‌دوای وه‌ڵامدا ئه‌گه‌ڕێن. مه‌به‌ستم نییه‌ له‌م نووسینه‌ كورته‌مدا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ بده‌مه‌وه‌، چونكه‌ ڕێك لێره‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌بێ هزرێكی نوێی سیاسی به‌رهه‌م بهێنرێ، لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌بێ سیاسییه‌كان و ڕووناكبیران به‌ ئه‌ده‌واتی سه‌ربه‌خۆ و جیاوازه‌وه‌ توێژینه‌وه‌ی له‌باره‌وه‌ بكه‌ن. ڕه‌نگه‌ پرسیار له‌وه‌ بكرێ، داخۆ مه‌به‌ست چییه‌ له‌ ئه‌داواتی جیاوازی لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ له‌ بواری پۆست ڕیفراندۆمدا؟ وه‌ڵامی كورت و سه‌ره‌تایی من ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئێمه‌ باڵاكه‌مان له‌به‌رده‌سته‌ و ئه‌بێ كاڵای بۆ ببڕین، نه‌ك پێچه‌وانه‌كه‌ی.


ده‌ستپێكی مامه‌ڵه‌كردنیش له‌گه‌ڵ خودی ده‌سته‌واژه‌كه‌دایه‌ (پۆست ڕیفراندۆم).

 

پۆست ڕیفراندۆم
26\9\2017 ڕۆژی دوای ڕیفراندۆمه‌، وه‌ك مانگ و ڕۆژ زه‌مه‌نێكی ئاساییه‌ و به‌دوا یه‌كدا هاتنی ڕۆژه‌كانی مانگێكی هه‌ر ساڵێكه‌، به‌ڵام مانا و ده‌لاله‌ته‌ سیاسی و كولتوورییه‌كانی نیشانه‌ و مێژووی دابڕانه‌ له‌گه‌ڵ پێش خۆی. له‌و ڕۆژه‌وه‌ بۆ ئێمه‌ش و بۆ ده‌وڵه‌تی عێراق و ده‌وڵه‌ته‌كانی تری داگیركه‌ری كوردستان و بگره‌ وڵاتانی تریش، وه‌ك وڵاته‌ زلهێزه‌كانیش، مێژووێكی نوێیه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، كه‌ كورد ئه‌و مێژووه‌ نوێیه‌ی تۆمار كرد. تۆماركردن نه‌ك ته‌نیا به‌ مانای یادداشتكردنی ڕووداوێكی ئاسایی، وه‌ك هه‌ر ڕووداوێكی تر، كه‌ لانی كه‌م له‌ مێژووی سه‌د ساڵی ڕابردوودا ڕوویان داوه‌، به‌ ڕووداوه‌ ئاساییه‌كان و به‌ تراژیدیاكانیشه‌وه‌، ئه‌و مێژووه‌ نوێیه‌ به‌ مانای مێژووێكی جیاوازه‌. بیریاری به‌ناوبانگ (مارك بلۆخ) كه‌ به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ك یه‌هودییه‌ و له‌ 1944دا نازییه‌كان گولله‌بارانیان كرد و یه‌كێكه‌ له‌ داهێنه‌رانی (قوتابخانه‌ی حولیات) له‌ بواری مێژوودا، وا پێناسه‌ی مێژوو ئه‌كا، كه‌ (زانستی گۆڕینه‌). بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ڕیفراندۆمی كوردستان، وه‌ك مێژووش مامه‌ڵه‌ بكه‌ین، ئه‌وا به‌ مانای هێنانه‌كایه‌ی گۆڕینه‌. ئه‌و گۆڕینه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی وه‌دی هێنا، له‌سه‌ر ئاستی ستراتیژی كوردایه‌تی بوو. كوردایه‌تی له‌وساوه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كی سیاسی – كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌روه‌ها سیاسی – كولتووری كه‌ له‌ جغزی مقاوه‌مه‌ت و له‌ بازنه‌ی وه‌دیهێنانی مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان له‌ناو سنوورێكی جوگرافیای سیاسیی دانپیانراوی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ گۆڕا به‌ پرۆسه‌یه‌كی سیاسی – كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌روه‌ها سیاسی – كولتووری كراوه‌ی ڕوو له‌ سه‌ربه‌خۆیی. له‌ ڕاستیدا من لێره‌وه‌ دان به‌وه‌دا ئه‌نێم، كه‌ له‌ كۆنه‌ستی كورده‌واریدا هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌ی له‌ڕابردوودا بۆ كوردایه‌تی به‌كار هێنراون، ڕه‌گێكیان ئه‌چێته‌وه‌ سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵام خودی سه‌ربه‌خۆیی نه‌بوون. بۆیه‌ قۆناخی پۆست ڕیفراندۆم له‌ مێژووی كوردستاندا، قۆناخی مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌خۆیی وه‌ك هزر و چه‌مك و ستراتیژ. ئه‌و قۆناخه‌ هاوكێشه‌كانی، لانی كه‌م له‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌ گۆڕی، كه‌ بێ گومان له‌ڕووی پراكتیكییشه‌وه‌ گۆڕانی به‌دوای خۆیدا هێناوه‌ و ئه‌هێنێ. ئیتر وه‌ختی ئه‌وه‌ هاتووه‌، كه‌ شاره‌زایان و ئه‌وانه‌ی به‌لایانه‌وه‌ گرنگه‌ كار له‌سه‌ر چه‌مكه‌ فره‌ڕه‌هه‌نده‌كه‌ی پۆست ڕیفراندۆم بكه‌ن، ئه‌بێ به‌ر له‌ هه‌ر شتێك، وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ش ئاماژه‌مان پێی دا، ئه‌و قۆناخه‌ بناسێنن و تۆژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ن، هه‌ر له‌ ئیشكالیاتی ناودێركردنیه‌وه‌ تا ئه‌گاته‌ به‌رهه‌مهێنانی گوتاری هزری و سیاسیی پۆست ڕیفراندۆم. یه‌كێكی تر له‌و ئیشكالیاتانه‌ی كه‌ ئه‌بێ كاری ورد و هه‌مه‌لایه‌نه‌ی هزریی له‌سه‌ر بكرێ، مه‌سه‌له‌ی كۆلۆنیالیزم و كۆلۆنییه‌ (داگیركه‌ر و داگیركراو). له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسی و مێژوویی كوردستاندا به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌ڕه‌مه‌كی و پچڕپچڕ هێندێ كاری ساده‌ له‌سه‌ر داگیركردنی كوردستان كراوه‌، به‌ڵام ئه‌و چه‌مكه‌ له‌ناو ئه‌و هه‌موو تیۆر و تێزانه‌ی ڕۆژاوادا كه‌ سه‌باره‌ت به‌ كۆڵۆنیالیزم كراوه‌، گوم بووه‌ و بگره‌ شێواویشه‌. بۆیه‌ له‌ قۆناخی پۆست ڕیفراندۆمدا، ئه‌بێ كار له‌سه‌ر ناساندنێكی تر و جیاوازی كۆڵۆنیالیزم بكه‌ین، به‌تایبه‌ت ئه‌بێ كار له‌سه‌ر ده‌سته‌واژه‌یه‌كی فره‌ڕه‌هه‌ندی وه‌ك كۆڵۆنیالیزمی عێراقی (یان كۆڵۆنیالیزمی عه‌ره‌بی له‌ عێراقدا) بكه‌ین. بنه‌ما و سیما و فیكری كۆلۆنیالیزمی عێراقی بدۆزینه‌وه‌. تا له‌وه‌ بگه‌ین، كه‌ ئه‌و كۆڵۆنیالیزمه‌ی له‌ دژی كوردستان (باشوور) سه‌د ساڵه‌ په‌یڕه‌و ئه‌كرێ، چ جۆره‌ كۆلۆنیالیزمێكه‌؟ له‌وباره‌وه‌ ئه‌بێ و ناچارین چه‌مك و پراكتیك و حوكمڕانی و هزری كۆلۆنیالیزم، وه‌ك ئه‌وه‌ی تا ئێستا باسی لێوه‌ كراوه‌ و له‌سه‌ری نووسراوه‌، له‌گه‌ڵ كۆلۆنیالیزمی عێراقیدا به‌راورد بكه‌ین. قۆناخی كۆلۆنیالیزمی كلاسیك و دواتریش لێ ده‌رچوونی، ده‌وڵه‌تی كۆلۆنیكراوی گۆڕیوه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی كۆلۆنیالیزم (وه‌ك ده‌وڵه‌تی عێراقی دوای نه‌مانی ئینتداب). ئه‌و جێگۆڕكێیه‌ شایانی ئه‌وه‌یه‌ و پێویستیشه‌ بیریار و نووسه‌ران و چالاكانی ئه‌و بواره‌ هزرییه‌ له‌ كوردستان كاری زۆری له‌سه‌ر بكه‌ن و خاسیه‌ته‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانی ئه‌و جۆره‌ كۆلۆنیالیزمه‌ بدۆزنه‌وه‌ و ئاشكرای بكه‌ن. بێ گومان پشتبه‌ستن به‌ تێز و تیۆر و به‌رهه‌مه‌ هزرییه‌ جۆراوجۆره‌كانی به‌رهه‌مهێنراو سه‌باره‌ت به‌ كۆڵۆنیالیزم له‌ ئاستی دنیادا، ئه‌شێ سه‌رچاوه‌یه‌ك بێ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كانی ئێمه‌مانان، به‌ڵام بێ دۆزینه‌وه‌ی خاسیه‌ته‌كانی به‌كۆلۆنی كردنی كوردستان، زه‌حمه‌ته‌ ده‌وڵه‌تی عێراق (وه‌ك شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی كۆلۆنیالیزم) بناسێنین. هه‌ڵبه‌ته‌ باسی كۆلۆنیالیزم له‌ دنیادا نه‌بڕاوه‌ته‌وه‌ و هێشتا زۆرن ئه‌و بیریارانه‌ی بڕوایان وایه‌، كه‌ كۆلۆنیالیزم به‌رده‌وامه‌، به‌ڵام به‌ نموونه‌ی جیا و پێناسه‌ و مه‌یدانی جیا له‌ كۆلۆنیالیزمی كلاسیك، چ وه‌ك پۆست كۆلۆنیالیزم و چ وه‌ك شێوه‌كانی تری وه‌ك كۆلۆنیالیزمی ئابووری، كولتووری و هی تر. به‌ڵام ئه‌و بیریارانه‌ش كه‌ هێشتا كار له‌سه‌ر ئه‌و نموونانه‌ی كۆلۆنیالیزم ئه‌كه‌ن، ده‌وڵه‌ته‌كانیان كردووەته‌ مه‌یدانی لێكۆڵینه‌وه‌كانی خۆیان و كه‌م و زۆر به‌لای ئه‌وه‌دا نه‌چوون، كه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی له‌ژێر چه‌پۆكی كۆلۆنیالیزمی كلاسیكدا ڕزگاریان بووه‌، خۆشیان دواجار بۆ نیشتمان و نه‌ته‌وه‌ی تری (وه‌ك كورد) بوونه‌ته‌ شێوازێكی تر له‌ كۆلۆنیالیزم، جاری تریش گوتوومه‌، كه‌ مامۆستا ئیسماعیل بێشكچی، له‌و باره‌وه‌ پێشه‌نگه‌. ئایا ئه‌شێ داگیركردنی كوردستان (باشوور) وه‌ك نموونه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی دروستكراوی وه‌ك عێراق له‌سه‌ر ده‌ستی مۆدێرنێته‌ی ئه‌وروپایی و ڕۆژاوایی له‌دوای نه‌مانی فه‌رمیی كۆلۆنیالیزمی جیهانی، به‌پێی بڕیارێكی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ 1960، به‌ كۆلۆنیالیزمی میراتگر ناودێر بكه‌ین؟ یان ئه‌بێ به‌دوای ناولێنانی تردا بگه‌ڕێین.


قۆناخی پۆست ڕیفراندۆم، زۆر بواری تر ئه‌گرێته‌وه‌، كه‌ ئه‌بێ له‌ بواره‌كانی مێژوو، سۆسیۆلۆژیا، ئابووری، كولتوور، یاده‌وه‌ریی ده‌ستجه‌معی و تاكی كوردستان، كاریان له‌سه‌ر بكرێ. بۆ ئه‌وه‌ی له‌م كاره‌دا سه‌ركه‌وتوو بین، ئه‌بێ لای خۆمانه‌وه‌ بڕوا به‌وه‌ بێنین، كه‌ قۆناخی پۆست ڕیفراندۆم، وه‌ك قوتابخانه‌ی به‌رهه‌مهێنانی هزری و فه‌لسه‌فی و كولتووری و سیاسی و هتد بناسین و ئه‌ده‌واته‌كان و میتۆدی لێتۆژینه‌وه‌شی بۆ بدۆزینه‌وه‌. به‌ واتایه‌كی تر، قۆناخی پۆست ڕیفراندۆم ته‌نیا بواری سیاسه‌تكردن ناگرێته‌وه‌، به‌ڵكوو ئه‌بێ هه‌موو بواره‌كانی تری ژیان و ژیار و هزر بگرێته‌وه‌ و گوتاری سه‌ربه‌خۆیی جێی هه‌موو گوتاره‌كانی تر بگرێته‌وه‌، كه‌ له‌ سه‌د ساڵی ڕابردوودا له‌ كوردستاندا به‌رهه‌م هێنراون.