ڕیفراندۆم و هه‌ڵبژاردنی 30 ئه‌یلوول

ئه‌وانه‌ی ده‌ڵێن مه‌سعود بارزانی ریفراندۆمی بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌کەسیی خۆی ‌ و پارته‌كه‌ی كردووه‌، زۆر بەهە‌ڵه‌دا چوون

04/09/2018 - 17:44 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

وا چاوەروان دەکرێ، هه‌رێمی كوردستان، له‌ 30ی ئه‌یلوولی 2018دا بچێته‌ ناو هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانییه‌وه‌. بۆ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ش به‌ پێویستم زانی بۆچوون و هه‌ڵسه‌نگاندنی خۆم ده‌رببڕم.


كورده‌كان له‌ كوردستان له‌ به‌یانییه‌كی 16-10-2017 (16ی ئۆكتۆبه‌ر) رووبه‌ڕووی كوده‌تایه‌كی زۆر ناخۆش و گه‌وره‌ بوونه‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا بوو كه‌ له ‌25ی ئه‌یلوولی 2017 توانییان له‌ ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمی كوردستان سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌ به‌ده‌ست بهێنن.


هێزه‌ نەیاره‌كان بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ تێك بده‌ن، كه‌وتنه‌ رێككه‌وتنی نهێنی و گفتوگۆی نهێنییه‌وه‌، هێزی نەیار بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ركووك له‌ كوردستان داببڕن، هێزی تریان داوه‌ت كرد، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م رووداوه‌ش بووه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كورده‌كان دووچاری شۆكێكی گه‌وره‌ ببنه‌وه‌. كورده‌كان له‌م رێككه‌وتنه‌ی هێزی نەیاران بێ ئاگا بوون، بۆیه‌ رووبه‌ڕووی بوونه‌وه‌، به‌ڵام لایه‌نێكی تری ئه‌م رووداوه‌، ئامانج لێی ئه‌وه‌بوو كورده‌كان نه‌توانن به‌رگری له‌و ئه‌نجامه‌ بكه‌ن، كه‌ له‌ 25ی ئه‌یلوول به‌ده‌ست هات.


باسكردن له‌ چه‌مكی (هێزی نەیار) له‌م قۆناغه‌دا، ده‌توانرێ به‌ سووكی بمێنێته‌وه‌، ئه‌م هێزه‌ هێزێكی خائینه‌ و ده‌توانین ناوی لێ بنێین (هێزی غه‌یره‌ میللی).

 

كێشه‌یه‌كی 100 ساڵی
به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌ 7ی حوزه‌یرانی 2017، کوردەکان گوتیان: "له‌ 25ی ئه‌یلوول ریفراندۆم ئه‌نجام ده‌ده‌ین، له‌ هاووڵاتییانمان ده‌پرسین كه‌ چۆن ده‌ڕواننه‌ ئایینده‌ی خۆیان"، ئه‌مه‌ش ئومێدێكی گه‌وره‌ی بۆ كورد خولقاند. له‌دوای ئه‌و لێدوانه‌وه‌، (توركیا، سووریا، ئێران، عێراق، ئه‌مەریكا، ئینگلته‌را، فه‌ڕه‌نسا، ئه‌ڵمانیا، نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان، یه‌كێتیی ئه‌وروپا، كۆنفراسیۆنی ئیسلامی و كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی) به‌دوای یه‌كدا هاتنه‌ ده‌نگ. ئه‌وان گوتیان بڕیاری ریفراندۆم له‌ لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ زۆر هه‌ڵه‌یه‌ و له‌ شوێنی خۆیدا نییه‌ و رێگه‌ی پێ ناده‌ین، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای لێدوانی ئه‌و وڵاتانه‌، قۆناغی ریفراندۆم به‌بەثیداگرییەوە‌ ئه‌نجام درا.


ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت کە پێیان بگورترێ: ئێوه‌ ئه‌و مافه‌تان نییه‌ كه‌ ئایینده‌ی كورد دیاری بكه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ی ئایینده‌ی كورد دیاری ده‌كات ته‌نیا كورده‌كانن.

 

كێشه‌ی ئاساییش
له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌شدا، كورده‌كان له‌ 25ی ئه‌یلوول بۆ دیاریكردنی ئایینده‌ی خۆیان ریفراندۆمیان ئه‌نجام دا، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی زۆر گرنگ بوو. هه‌روه‌ها له‌به‌رامبه‌ر ریفراندۆمدا لێدوانه‌كانی وه‌كوو (كاتی نییه‌، گرنگییان به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نەتەوەیەکگرتووەکان نه‌دا) زۆر هه‌ڵه‌ بوو، با بیر بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ باس له‌ كێشه‌یه‌كی 100 ساڵی ده‌كه‌ین، كه‌ 100 ساڵه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌ و تاوه‌كوو ئێستاش هه‌ر له‌به‌رده‌ماندایه‌. ئێمه‌ باس له‌ خه‌ڵكێك ده‌كه‌ین، كه‌ ئێران و توركیا و عێراق به‌ رێبه‌رایه‌تیی به‌ریتانیا و سووریاش به‌ رێبه‌رایه‌تیی فه‌ڕه‌نسا، بۆ پاراستنی ئاساییش و به‌رپاكردنی ئارامی و گه‌وره‌كردنی بواری ئابووری، پارچه‌ پارچه‌یان كردوون و دابه‌شیان كردوون. ئێمه‌ باس له‌ خه‌ڵكێك ده‌كه‌ین كه‌ بۆ دڵخۆشكردنی عه‌ره‌ب و تورك و فارس بوونه‌ قوربانی. كورده‌كان پێویسته‌ له‌بیری نه‌كه‌ن، كه‌ به‌شێكی كوردستانیش كه‌وتووه‌ته‌ قه‌فقاسیا.


له‌ 23-8-2018 ره‌جه‌ب مه‌ڕاشلی بۆ (كوردستان پۆست) لێدوانێكی داوه‌ و ده‌ڵێت: "له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من لایه‌نگری لایه‌نی قوربانیدانم، بۆیه‌ جه‌ژنی قوربان پیرۆز ناكه‌م". حوسێن تورهاڵیش ده‌ڵێت: "به‌ بایه‌خترین وشه‌ی ئه‌مڕۆ ئه‌م لێدوانه‌ی مه‌ڕاشللییه‌". بارودۆخی كورده‌كانیش له‌ كوردستان هه‌مان شته‌، له‌ ساڵی 1920ـه‌وه‌ وڵاتێكیان كردووه‌ته‌ قوربانی به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یه‌وه‌، به‌ڵام كاتێك كه‌مێك هه‌وڵ بۆ زیندووبوونه‌وه‌ ده‌ده‌ن، ده‌ڵێن: "كاتی نییه‌ و له‌گه‌ڵ پڕه‌نسیپه‌كانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان ناگونجێت". ئه‌م جۆره‌ وه‌ڵامدانانه‌وه‌ش زۆر هه‌ڵه‌یه، بارودۆخی كورده‌كان له‌ كوردستان به‌و شێوه‌یه‌یه‌.


کاتێ كێشه‌ی كورد و كێشه‌ی كوردستان دێته‌ به‌رباس، له‌باره‌ی ئایینده‌ی كورده‌كانه‌وه‌ هه‌میشه‌ هه‌ندێك پێشنیار دێته‌ پێشه‌وه‌ و باس له‌ (ئاسایشی توركیا، ئاسایشی ئێران و عێراق و سووریا) ده‌كه‌ن و ده‌یهێننه‌ به‌ر باس. ده‌ڵێن (توركیا رێگه‌ نادات، ئێران رێگه‌ نادات، عێراق رێگه‌ نادات و سووریا رێگه‌ نادات)، هه‌روه‌ها وڵاته‌ زلهێزه‌كانی وه‌كوو (ئه‌مەریكا، فه‌ڕه‌نسا، ئه‌ڵمانیا، رووسیا) و نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و کۆمکاری عه‌ره‌بی و یه‌كێتیی ئه‌وروپا و فیدراسیۆنی ئیسلامیش پشتگیریی له‌ توركیا و ئێران و عێراق و سووریا ده‌كه‌ن و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و هێزانه‌ پشتگیری له‌ كورد ناكه‌ن. ئیسرائیلیش گوتوویه‌تی، له‌ ته‌ره‌فی توركیایه‌ و پشتگیری له‌ كورد ناكات.


به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئاسایشی كورده‌كانیش كێشه‌یه‌كی زۆر گرنگه‌، به‌ڵام نه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان و وڵاته‌ زلهێزه‌كان، نه‌ توركیا و ئێران و عێراق و سووریاش كێشه‌ی كورد به‌ كێشه‌ نازانن. نه‌ ئه‌مەریكا، ئینگلته‌را، فه‌ڕه‌نسا، ئه‌ڵمانیا، ئیتاڵیا و هه‌روه‌ها توركیا و ئێران و عێراق و سووریا له‌ رێگه‌ی میدیاكانیانه‌وه‌ وه‌كوو رۆژنامه‌ و ته‌له‌ڤزیۆن و پرۆگرامه‌كانیان و رادیۆكان ..هتد، گرنگی به‌ ئاسایشی كورد ناده‌ن. به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئاسایشی كورده‌كان زۆر گرنگه‌، بۆیه‌ له‌و رووه‌وه‌ ده‌بێ كورده‌كان قسه‌ بكه‌ن و ناچاریان بكه‌ن بێن قسه‌ بكه‌ن، چونكه‌ نابێت بڵێین كورده‌كان قسه‌ ناكه‌ن و نانووسن، به‌ڵكوو ده‌بێ له‌باره‌ی ئاسایشی كورده‌كانه‌وه‌ بۆچوونی ئه‌وان فه‌رامۆش نه‌كرێت. ئه‌مه‌ش ده‌بێ ببێته‌ كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ بۆ كورده‌كان لهڕووی دیبلۆماسییه‌وه‌. دیپلۆماته‌ كورده‌كان دوو دوو و سێ سێ قسه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت و له‌و رووه‌وه‌ بۆچوونه‌كانیان ده‌رببڕن.

 

سیسته‌می ئه‌نتی كورد له‌ دنیادا
سیسته‌می نێونه‌ته‌وه‌یی، سیسته‌می دنیا و سیسته‌می سایكس بیكۆ، له‌ دیدی كورده‌كانەوە چه‌ند ناعه‌داله‌تیی تێدا بووه‌، له‌به‌رچاوانه‌. ئه‌م سیسته‌مه‌ له‌ ساڵی 1920 له‌ سه‌رده‌می كۆمه‌ڵگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی هاته‌ كایه‌وه‌، هه‌ر زوو هه‌ستی پێ كرا كه‌ له‌باره‌ی كورده‌وه‌ چه‌ند ناعه‌داله‌تیی تێدا كراوه‌ و چه‌ند دژی كورد بووه‌. له‌ سه‌رده‌می پێكهێنانی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ ساڵی 1945دا له‌وبه‌ری دنیاوه‌ چه‌ندین گۆڕانكاری لەڕووی سیاسییه‌وه‌ ئه‌نجام درا، هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ژێر ده‌ستی داگیركاریدا بوون به‌ (سه‌ربه‌خۆیی) خۆیان گه‌یشتن، به‌ڵام بارودۆخی كورد به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌هات و ناحه‌قی و ناعه‌داله‌تی به‌رامبه‌ریان به‌رده‌وامیی هه‌بوو.


هه‌ر كاتێك ئاشتیی نێونه‌ته‌وه‌یی، عه‌داله‌تی نێونه‌ته‌وه‌یی دێته‌ گۆڕێ، ئیتر ده‌زانرێت كه‌ پارچه‌بوونی كورد و كوردستان و سنووره‌كانی بەناشه‌رعی وه‌سف ده‌كرێت.


ته‌نانه‌ت كوردستان داگیریش نه‌كراوه‌، ئه‌وه‌ی داگیر كرابێت خاوه‌ن پێگه‌ و ده‌وڵه‌ت بووه‌، كه‌ ده‌ڵێن كوردستان ته‌نانه‌ت داگیریش نه‌كراوه‌، پێویست و گرنگه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی واقیعی ئه‌نجام بدرێت. كینیا سه‌رده‌مانێك له‌ لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ داگیر كرابوو، به‌ڵام كینیا خاوه‌نی ناسنامه‌ی خۆی و پێگه‌ی خۆی بووه‌. به‌ر له‌ هه‌ر شتێك وڵاتێك بووه‌ سنووره‌كانی كێشرابوو، به‌ڵام كوردستان خاوه‌نی هیچ پێگه‌یه‌ك نه‌بووه‌. دامه‌زراوه‌ی گشتیی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ 14-12-1960ـدا و به‌ ژماره‌ی 1514 باسی له‌ ئیمپریالیزم كردووه‌ و بڕیاریشی له‌باره‌ی سه‌ربه‌خۆبوونی وڵات له‌ چه‌نگی داگیركاری كردووه‌، كه‌ پێویسته‌ له‌و رووه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ بكرێت.

 

به‌یانیی 16ی ئۆكتۆبه‌ر
به‌یانیی 16ی ئۆكتۆبه‌رتان بیر ده‌هێنمه‌وه‌، توركیا- عێراق هێزه‌كانی خۆیان له‌ سلۆپی و به‌ فڕۆكه‌ی جه‌نگی و سه‌یاره‌ی سه‌ربازی و تانكی زرێپۆش مه‌شق پێ ده‌كرد. ئێران رێگه‌ی وشكانیی داخست، هه‌ر خۆی رێگه‌ی ئاسمانییش له‌ لایه‌ن ئه‌و 3 وڵاته‌وه‌ راگیرابوو، له‌ بارودۆخێكی وادا، ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌یانگوت ئاسایشمان له‌ مه‌ترسیدایه‌ و ده‌یانویست ئه‌نجامی ریفراندۆم پووچەڵ بكه‌ن. ئه‌وان كوردیان ده‌ترساند، ته‌نانه‌ت ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ هێزی سه‌ربازی و فڕۆكه‌ی جه‌نگی و ئیمكانیاتی سه‌ربازییان له‌به‌رامبه‌ر ئیمكانیاتی هێزی كورده‌كان له‌ رووی فڕۆكه‌ی جه‌نگی و هێزی سه‌ربازیدا یەک به‌ هه‌زاریش نییه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش باسیان له‌ هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسیی ریفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان ده‌كرد.


ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆچی دێته‌ به‌رباس؟ ویستی سزادانی كورد بۆچی به‌م شێوه‌ ئاكتیڤه‌ هاته‌ به‌رباس؟ وه‌ڵامه‌كه‌ی زۆر روونه‌، چونكه‌ كورده‌كان ویستیان مافی دیموكراتییانه‌ی خۆیان به‌كار بهێنن، چونكه‌ پرسیاریان له‌ ئایینده‌ی خه‌ڵك كرد.


كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ ئه‌وه‌بوو، كه‌ زیندووبوونه‌وه‌ی كورد و گیان به‌ به‌ردانه‌وه‌ی كورد، به‌ لای ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ وه‌كوو هه‌ڕه‌شه‌ وێنا كرا. توركیا و ئێران و عێراق و سووریا ده‌زانن، كه‌ ناتوانن كورد به‌ته‌واوی له‌ناو ببه‌ن، بۆیه‌ ده‌یانه‌وێت كورد بژی، بەڵام به‌و مه‌رجه‌ی خاوه‌نی هیچ ناسنامه‌یه‌كی خۆیان نه‌بن. هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ خانه‌واده‌یه‌ك بن له‌ نه‌ته‌وه‌كانی دونیا و ...هتد، بۆیه‌ له‌و رووه‌وه‌ زیندووبوونه‌وه‌ و گیان به‌به‌ردانه‌وه‌ی كورد به‌ لای ئه‌وانه‌وه‌ وه‌كوو هه‌ڕه‌شه‌ وێنا ده‌كرێت. له‌ سیسته‌می دنیاشدا (ئه‌نتی كورد) و ناعه‌داله‌تی و نایه‌كسانی له‌نزیكه‌وه‌ ده‌بینن و دەزانن.


كورده‌كان له‌ 12-5-2018 له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی عێراقدا به‌شدارییان كرد. له‌ په‌رله‌مانی عێراقدا 57 ئه‌ندام په‌رله‌مان نوێنه‌رایه‌تیی كورد ده‌كه‌ن، ئێستاش له‌ به‌غدا هه‌وڵی پێكهێنانی حكوومه‌تی هه‌یه‌ و كورده‌كانیش له‌و حكوومه‌ته‌دا له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دان شوێنیان هه‌بێت. له‌ 30ی ئه‌یلوولیشدا هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان ئه‌نجام ده‌درێت، بۆیه‌ ده‌خوازم ئه‌م شتانه‌ رێگه‌یه‌كی ئه‌رێنی بێت بۆ كورده‌كان و ببنه‌ خاوه‌نی یه‌كخستن و كۆكردنه‌وه‌یان له‌ ده‌وری یه‌كتریدا.


بۆ دیزاینكردنی داهاتوو، نابێ چاو بپۆشین له‌وه‌ی له‌ رابردوودا رووی دا. ناتوانیت داهاتوو دیزاین بكه‌یت، ئه‌گه‌ر ده‌ست بۆ رووداوه‌كانی رابردوو نه‌به‌یت و نه‌یبینیت و له‌ نه‌زانینه‌وه‌ بێیت، یاخود له‌ رێگه‌ی دامه‌زراوه‌ی تایبه‌ته‌وه‌ هیچ ره‌خنه‌یه‌ك نه‌گریت. له‌و رووه‌وه‌ پێویسته‌ جارێكی تر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ رووداوه‌كانی 16ی ئۆكتۆبه‌ر و پرسیار بكه‌ینه‌وه‌. له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ری 2017 له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ندامانی ریفراندۆم (هێزێكی كوردی و حكوومه‌تی ناوه‌ند و حه‌شدی شه‌عبی و هێزی نەیاران) به‌ یه‌كه‌وه‌ كاریان كرد و رێكکه‌وتنی نهێنییان ئه‌نجام دا، تا كه‌ركووك و دووزخورماتوو و جه‌له‌ولا و خانه‌قین له‌ كوردستان داببڕن و كاریان كرد تا بخرێته‌وه‌ ژێر ركێفی حكوومه‌تی ناوه‌ند. له‌و ساتەدا‌ كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ له‌ژێر ده‌ستی پێشمه‌رگه‌دا بوون و به‌شێكی كورده‌كانیش له‌ژێر چه‌تری ئارامیدا بوون، كورد دووچاری شۆكێكی گه‌وره‌ بوونه‌وه‌. له‌و ناوچانه‌ی كه‌ دووباره‌ كه‌وتنه‌وه‌ ده‌ست عێراق و حه‌شدی شه‌عبی، ده‌ست کرا به‌ رووخاندن و تاڵانیی ماڵه‌ كورده‌كان. زیاتر له‌ 100 هه‌زار خانه‌واده‌ی كورد ماڵ و حاڵیان به‌جێ هێشت و ناچار به‌ كۆچ كران بۆ هه‌ولێر و سلێمانی، هه‌ندێك له‌ خانه‌واده‌كانیش تاوه‌كوو ئێستا نازانن سه‌ر به‌ كوێدا بكه‌ن و له‌ كوێ بگیرسێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌و زوڵمه‌ بوو كه‌ كورد له‌ كوردی كرد. له‌ راستیدا تا ئه‌و گرووپه‌ خیانه‌تكارانه‌ له‌ناو ئه‌و پارته‌دا ته‌سفییه‌ نه‌كرێن، رێككه‌وتن و به‌ یه‌كه‌وه‌ كاركردن له‌گه‌ڵ ئه‌و پارته‌دا ناكرێت. كێشه‌ی سه‌ره‌كیی باشوور ئه‌وه‌یه‌، تاوانێكی گه‌وره‌ی شه‌ڕیان ئه‌نجام داوه‌ و هێزێك له‌ مه‌ركه‌زه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی عێراق به‌ ئارامی هه‌ناسه‌ هه‌ڵكێشێت، ئه‌و زوڵمه‌ی به‌ ئه‌نجام گه‌یاند.


له‌ باشوور كاركردن به‌یه‌كه‌وه‌ له‌نێوان دوو پارتی سه‌ره‌كی به‌دڵنیاییه‌وه‌ گرنگه‌، به‌ڵام پارتێكی سه‌ره‌كی هاوكاری له‌گه‌ڵ هێزی داگیركاریدا بكات و بیرۆكراسی نه‌بێت، ئه‌و تاوانه‌ گه‌وره‌یه‌ش نابێت بابه‌تی تاوانی شه‌ڕ نه‌بێت و به‌بێ دادگاییكردن تێپه‌ڕ ببێت.


له‌و رووه‌وه‌، بێ گوکان دەبێ ڕەخنە لە سیسته‌می ئه‌نتی كوردی نێونه‌ته‌وه‌یی، سیسته‌می ئه‌نتی كوردی ناوچه‌یی، بگیرێت، به‌ڵام نابێ له‌ نه‌زانینه‌وه‌ بێینه‌وه‌، كاتێك كوردێك له‌به‌رامبه‌ر كورددا سیسته‌می ئه‌نتی كورد پێك ده‌هێنێت.


ئه‌و هێزه‌ كورده‌ی به‌رامبه‌ر به‌ ریفراندۆم وه‌ستایه‌وه‌ و باسی له‌ كاركردن له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی عێراقدا ده‌كرد، به‌ر له‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆمیش له‌ ناوچه‌ی سلێمانی و هه‌ڵه‌بجه‌دا خۆپیشاندانیان ده‌كرد و ده‌یانگوت: ”ه‌ربه‌خۆیی كوردستانمان ناوێت و مووچه‌كانمان ده‌وێت“. ئه‌وان زوو زوو به‌ میتینگ و رێپێوان هه‌وڵی ئه‌نجامدانی پاڵه‌په‌ستۆ خستنه‌ سه‌ر حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستانیان ده‌دا.


ئه‌و هێزانه‌ ئه‌گه‌ر داوای مووچه‌یان له‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان نه‌كردایه‌، به‌ڵكوو له‌ سه‌دام حوسێنیان داوا بكردایه‌، سه‌دامیش ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌یانویست به‌ زیاده‌وه‌ مووچه‌كه‌یانی پێ ده‌دا. ئه‌وانیش بیانگوتایه‌: "كوردستانمان ناوێت و مووچه‌كانمان ده‌وێت"، سه‌دامیش ته‌نیا بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وان نه‌ڵێن كوردستانمان ده‌وێت، له‌ناو پاره‌ و مووچه‌دا ده‌یانی خنكاند، ئه‌وكات سه‌دام پێویستی نه‌ده‌كرد كورده‌كان كۆمه‌ڵكوژ بكات و ...هتد. بۆچی كۆمه‌ڵكوژی به‌رپا بوو؟ بۆچی له‌ سلێمانی ئه‌منه‌ سووره‌كه‌ دروست كرا؟ ئه‌نفال چییه‌؟ هه‌ڵه‌بجه‌ چییه‌؟ ئه‌ی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌بازییانه‌ی سه‌دام بۆ سه‌ر كورده‌كان بۆچی ئه‌نجام درا؟ چه‌ند سه‌نته‌ری ئه‌شكه‌نجه‌ له‌ناو ئه‌منه‌ سووره‌كه‌ی سلێمانیدا هه‌یه‌؟


ئه‌گه‌ر كورد له‌ خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌ی كینیا بكۆڵێته‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات زۆر سوودی بۆی ده‌بێت. له‌ ساڵانی 1949 بۆ 1950 له‌ سه‌روبه‌ندی بزووتنه‌وه‌ی ماو ماو، كینیا دووچاری هه‌ژارییه‌كی زۆر به‌ربڵاو بووبووه‌وه‌، هه‌روه‌ها برسییه‌تیش به‌رپا بووبوو. خه‌ڵكه‌كه‌ به‌شێكی رایان کردبوو و چووبوونه‌ چیاكانه‌وه‌، به‌شێكیشی كه‌ له‌ ئافره‌ت و منداڵ و پیر پێكهاتبوون، له‌به‌ر گوشاری هێزی داگیركاری، كینیایان به‌جێ هێشتبوو و روویان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات كردبوو، به‌شێكی گه‌وره‌شیان له‌ زیندانه‌كاندا بوون. به‌ڵام له‌ناو كینیادا خه‌ڵكێكی ناوه‌خۆیی هه‌بوون به‌ رێپێوان و دروشمی (بڕۆ ده‌ره‌وه‌) به‌ هه‌ستی داواكردنی سه‌ربه‌خۆیی بۆ كینیا هیچ كاتێك سڵیان نه‌ده‌كرده‌وه‌. ئه‌وكات هێزی داگیركاری ئینگلیز چه‌كی زۆر پێشكه‌وتوو و سه‌یاره‌ی سه‌ربازیی پێشكه‌وتووشیان هه‌بوو، ئه‌وانه‌یشی به‌شداریی رێپێوانه‌كه‌یان ده‌كرد، كه‌ له‌ خه‌ڵكی ناوه‌خۆیی كینیا پێكهاتبوون، ته‌نیا داریان پێ بوو.


هه‌ر كاتێك باس له‌ خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌ی جه‌زائیر ده‌كرێت، ژێین پۆول سارته‌ر دێته‌وه‌ بیرمان. سارته‌ر له‌به‌رامبه‌ر خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌ی جه‌زائیردا زۆر ره‌خنه‌ی له‌ حكوومه‌تی فه‌ڕه‌نسا ده‌گرت كه‌ داگیركاری جه‌زائیر بوو. فرانتز فانۆن كتێبی (نەفرەتی)ی نووسی و له‌ پێشه‌كیدا باس له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان داگیركار و داگیركه‌ر ده‌كات و مه‌تنێكی زۆر به‌هێزه‌. له‌ده‌ره‌وه‌ی حكوومه‌تی فه‌ڕه‌نسادا، به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی فه‌ڕه‌نسییه‌كان و رۆشنبیرانی فه‌ڕه‌نسا ره‌خنه‌یان ده‌گرت و دیسان ئه‌وه‌ی كتێبی (هه‌موومان بكوژین)ـی نووسی و ره‌خنه‌ی له‌ حكوومه‌تی فه‌ڕه‌نسا گرت، سارته‌ر بوو، به‌ڵام سارته‌ر ئه‌وه‌شی باس كردبوو: "نه‌فره‌ت ده‌كه‌م له‌و قوربانییه‌ی خۆی حه‌یرانی قه‌سابه‌كه‌ی ده‌كات و ئه‌و زوڵملێكراوه‌یش کە رێزی بۆ جه‌لاده‌كه‌ی هه‌یه‌". سارته‌ر ئه‌و گوته‌یه‌ی به‌ مه‌به‌ست بۆ ئه‌و جه‌زائیرییه‌ عه‌ره‌بانه‌ بوو، كه‌ دژی خه‌باتی رزگاریی نه‌ته‌وه‌ی جه‌زائیر لایه‌نگیرییان له‌ هێزی داگیركاری فه‌ڕه‌نسا ده‌كرد و كاریان له‌گه‌ڵدا ده‌كرد. (مه‌به‌ستی له‌ كۆمه‌ڵه‌ جاشێك بووه‌ له‌ عه‌ره‌به‌ جه‌زائیرییه‌كان).


دیسان رۆژی 16ی ئۆكتۆبه‌ر... با سه‌یری رووداوه‌كانی دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ر بكه‌ین. حه‌شدی شه‌عبی و هێزه‌كانی عێراق به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر بڵاو ده‌ستیان به‌ گوشار بۆ سه‌ر كورد كرد و بره‌ویان پێ دا، له‌ كه‌ركووك و دووزخورماتوو و جه‌له‌ولا و خانه‌قین، به‌رپرسه‌ كورده‌كانیان له‌ پۆسته‌كانیان لادا و له‌ شوێنی ئه‌وان عه‌ره‌ب و توركمانیان دامه‌زراند. كورده‌كانیان به‌زۆر له‌ ماڵه‌كانیان ده‌ركرد و له‌ شوێنی ئه‌وان چه‌كدارانی حه‌شدی شه‌عبییان نیشته‌جێ كرد. له‌به‌رامبه‌ر كورددا چه‌ندین ئۆپه‌راسیۆنی له‌و شێوه‌یه‌یان بره‌و پێ دا، به‌ڵام ئه‌و هێزه‌ كوردییانه‌ی به‌بێ ڕاوه‌ستان ده‌یانگوت: "مووچه‌كانمان ده‌وێت" و خۆپیشاندانیان ئه‌نجام ده‌دا، له‌به‌رامبه‌ر ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی و هێزه‌ عێراقییه‌كاندا ورته‌یان لێوه‌ نه‌هات و یه‌ك ره‌خنه‌ و پڕۆتستۆیان دەرنەبڕی. هه‌ر خۆی ئه‌وان به‌نهێنی رێككه‌وتنیان له‌گه‌ڵ حه‌شدی شه‌عبیدا كردبوو و داوه‌تیان كردبوون تا كه‌ركووك له‌ كوردستان داببڕن تا ئه‌وبه‌ری ناوچه‌كانی تر.


به‌ڵام هه‌ر ئه‌و هێزه‌، هه‌موو كاتێك له‌سه‌ر رۆژئاوا ده‌هاتنه‌ وه‌ڵام و له‌به‌رامبه‌ر توركیا و داعش و ئه‌لنوسره‌....هتد ره‌خنه‌یان ده‌گرت. به‌دڵنیاییه‌وه‌ كێشه‌ی رۆژئاوا كێشه‌ی هه‌موو كورده‌، به‌ڵام كاتێك به‌رامبه‌ر ئه‌و تاوانانه‌ی به‌ كورد ده‌كرێت له‌ كه‌ركووك، دووزخورماتوو، خانه‌قین و جه‌له‌ولا هیچ وه‌ڵامێكت نه‌بێت و له‌ولاشه‌وه‌ بۆ رۆژئاوا بگریه‌یت، هیچ بڕواپێهێنه‌ر نییه‌. ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی زۆر قووڵی حوزنه‌. پێكه‌نین بوارێكی كاتییه‌، بۆیه‌ كورده‌كان پێویسته‌ به‌درێژی بیر لە‌م بارودۆخه‌ بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ سوودی گه‌وره‌ی بۆیان ده‌بێت.

 

گرنگیی ره‌خنه‌گرتن
ئه‌و كوردانه‌ی دوژمنایه‌تیی مه‌سعود بارزانی، سه‌رۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان ده‌كه‌ن، هیچ سوودێك به‌ده‌ست ناهێنن، ئه‌مه‌ ته‌نیا هێزه‌ نەیاره‌كانی كورد و ده‌وڵه‌ت و حكوومه‌ته‌كانیان دڵخۆش ده‌كات. ته‌نیا له‌ له‌گۆڕنانی خه‌یاڵی كورد و دروستكردنی مه‌غدوورییه‌تی زیاتر هیچ شتێكی تر نایه‌نه‌ته‌ كایه‌وه‌. ئێمه‌ 18 بۆ 20 ساڵ ده‌بێت ئه‌وه‌ ده‌بینین، له‌ رۆژئاوا یان باكوور و باشوور دوژمنایه‌تیكردنی مه‌سعود بارزانی بره‌و پێ ده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نیشانه‌یه‌كی خێر و هه‌ڵوێستی خێری به‌دوادا نایه‌ت. ره‌خنه‌ له‌ پارتی دیموكراتی كوردستان ده‌گیرێت، ره‌خنه‌ له‌ مه‌سعود بارزانی ده‌گیرێت، ئاساییە، به‌ڵام به‌رپاكردنی دوژمنایه‌تیی بارزانی، ته‌نیا هێزه‌ نەیاره‌كان دڵخۆش ده‌كات، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ش له‌ كوردستان هیچ قازانجێكی بۆ كورد پێ نییه‌.


ئه‌وانه‌ی ده‌ڵێن مه‌سعود بارزانی ریفراندۆمی بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌ کەسی خۆی كردووه‌ و بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی پارته‌كه‌ی كردووه‌، زۆر هه‌ڵه‌ن. سه‌ردانیكردنی فه‌رمیی سه‌رۆك بارزانیتان بۆ توركیا ده‌هێنمه‌وه‌ یاد. مه‌سعود بارزانی به‌رله‌وه‌ی بێته‌ توركیا و له‌ توركیا و دوای هاتنه‌وه‌شی له‌ توركیا، هه‌میشه‌ گوتووویه‌تی و دووپاتی كردووه‌ته‌وه‌، سه‌ربه‌خۆیی كوردستان مافێكی سروشتیی كورده‌كانه‌. كاتێك له‌ توركیاش گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ نه‌یگوتووه‌ بۆچوون و بیركردنه‌وه‌ی توركیا له‌و رووه‌وه‌ گونجاوه‌.

 

له‌ ده‌رگای سنووره‌وه‌
حه‌یده‌ر عه‌بادی، سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق و ره‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان، سه‌ركۆماری توركیا، له‌ ناوه‌ڕاستی مانگی 8ی 2018ـدا كۆبوونه‌وه‌یه‌كیان له‌ ئه‌نكه‌را ساز دا و كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌وانیشیان ئه‌نجام دا. له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌دا یه‌ك وشه‌شیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی كورد نه‌دركاند، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی كورده‌كان زیاتر مه‌غدوور بكه‌ن و زیاتر ئازار بده‌ن، باسیان له‌ چه‌ندین رێكار كردبوو. یه‌كێك له‌و گفتوگۆیانه‌، كردنه‌وه‌ی ده‌رگایه‌كی سنووریی تر بوو له‌نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌دا، تا به‌ ته‌واوی كورده‌كان فه‌رامۆش بكه‌ن.


ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا، بۆ نموونه‌ بیركردنه‌وه‌یان له‌باره‌ی مافی عه‌ره‌به‌كانی فه‌له‌ستین و سه‌ربه‌خۆییان، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك هه‌مان بیركردنه‌وه‌ نییه‌ له‌باره‌ی مافی سه‌ربه‌خۆیی بۆ كورده‌كان، ئه‌وان مافی سه‌ربه‌خۆیی بۆ كورده‌كان به‌ شیاو نازانن. ئه‌گه‌ر ئه‌و گوتانه‌ی له‌باره‌ی فه‌له‌ستینییه‌كانه‌وه‌ ده‌یڵێن، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و گوتانه‌ی له‌باره‌ی كورده‌كانه‌وه‌ ده‌یڵێن به‌راورد بكه‌ین، بەڕوونی ده‌بینین كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد وشه‌ی سووكایه‌تی و كه‌مكردنه‌وه‌ به‌كار ده‌هێنن.


ئه‌م بواره‌ به‌ بۆچوونی من عه‌یبه‌یه‌كه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ی رزگاریی فه‌له‌ستین، تۆ له‌ وڵاتی خۆت مافی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كورد نه‌بینی و ده‌وڵه‌تێكی تیرۆر بیت و رانه‌وه‌ستیت بۆ هه‌وڵدانی گوشار بۆ سه‌ر كورد، به‌ڵام بێیت باس له‌ ماف و ئازادییه‌كانی عه‌ره‌بی فه‌له‌ستینی بكه‌یت، به‌مه‌ ناتوانیت ده‌نگی دونیا له‌ خه‌و هه‌ستێنیت. ئه‌م گوتانه‌ مایه‌ی پێكه‌نین و دواكه‌وتووییه‌. به‌بێ راوه‌ستان هاوار بكه‌یت مافی موسڵمانه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان، مافی موسڵمانه‌ فه‌له‌ستینییه‌كان، به‌ڵام مافی موسڵمانه‌ كورده‌كان به‌ كه‌م بزانیت، درێژه‌دان به‌و سیاسه‌ته‌ ته‌ندروست نییه‌.


بۆ بیرهێنانه‌وه‌، ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سوودی ده‌بێت. له‌ مانگی 10ی 2017ـدا و 10 مانگ به‌ر له‌و به‌رواره‌، ره‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان سه‌ركۆماری توركیا، به‌ حه‌یده‌ر عه‌بادی، سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراقی گوت: "تۆ لەئاستی گفتوگۆکردن لەگەڵ مندا نیت، تۆ ئه‌و كه‌سایه‌تییه‌ نیت كه‌ خۆت له‌ شانی من بده‌یت، سنووری خۆت بزانه‌". ئه‌مڕۆ گوشار و گه‌مارۆی سه‌ر كورد و په‌یوه‌ندیی ئه‌و بارودۆخه‌ی له‌ رابردوودا رووی دا ببینین و بزانین، زۆر به‌ئاسانی بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ئه‌وان له‌ته‌نیشت یه‌كترییه‌وه‌ ده‌بن.


كاتێ هێزه‌ نەیاره‌كانی كورد، بۆ زیاتر پانكردنه‌وه‌ی كوردان و گوشار خستنه‌ سه‌ریان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا كۆ ببنه‌وه‌ و لەپاڵ یه‌كتردا بن، ئه‌ی بۆچی كورده‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا دانانیشن، بۆ به‌رامبه‌ر ئه‌و قۆناغه‌ دژواره‌ هێزێك دروست ناكه‌ن و ئه‌و هێزه‌ش سه‌ر به‌ حكوومه‌ت بێت! به‌قووڵی بیركردنه‌وه‌ له‌ بارودۆخی كورد، سوودی زۆر هه‌یه‌.


كورد ده‌یه‌وێت چی دابه‌ش بكات؟ ئه‌وه‌ی دابه‌شی ده‌كات چییه‌؟ پێشمه‌رگه‌ و به‌تایبه‌ت فه‌رمانده‌كانی، گرووپێكی ده‌وڵه‌مه‌ندی ناو كورده‌كان، بیرۆكراسییه‌كانی ناو حكوومه‌ت و پارته‌ سیاسییه‌كانیان، ئه‌وانه‌ی ماڵ و موڵك كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌ و ئه‌وانه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی دابڕاو به‌رهه‌م ده‌هێنن و هه‌روه‌ها ژیانی ئابوورییش، بیر ده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ تا له‌ نووسینێكی تردا بڵاوی ده‌كه‌مه‌وه‌.

 

هه‌ڵبژاردنی 30ی ئه‌یلوولی 2018 گرنگه‌
هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی لە 30 ئه‌یلوولی 2018دا زۆر گرنگه‌، كورده‌كان وه‌كوو چۆن له‌ ریفراندۆمی 25ی ئه‌یلوولی 2017 خۆیان كرده‌ خاوه‌نی كوردستانی ئازاد و سه‌ربه‌خۆ له‌ ئایینده‌دا، به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌بێت خۆیان بكه‌نه‌ خاوه‌نی ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ش. دوای ئه‌نجامی ئه‌رێنیی ریفراندۆمی 25ی ئه‌یلوولی 2017، ئه‌وه‌ی كاری له‌گه‌ڵ هێزه‌ نەیاره‌كانی كورد كرد بۆ له‌ناوبردنی ئه‌نجامی ریفراندۆم كورد خۆی بوو، ئه‌م قۆناغه‌ش شۆكێكی گه‌وره‌ی له‌نێوان كورده‌كاندا دروست كرد. هه‌ڵبژاردنت له‌ هه‌ڵبژاردنی 30ی ئەیلوولدا، هێڵی ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆییت بۆ ده‌كێشێت و ئه‌و شۆكه‌ی بۆ پارچه‌كانی تری كوردستانیش دروست بووه‌، وای بۆ ده‌چم بۆ گێڕانه‌وه‌ی ئومێدێك بۆیان زۆر گرنگه‌.


هیواخوازم هه‌ڵبژاردنی 30ی ئەیلوول، ده‌رگا بكاته‌وه‌ بۆ له‌بیركردنی ئه‌و شۆكه‌ و ببێته‌ تیماری برینی ئه‌و قۆناغه‌.


ئه‌و دوو پارته‌ سه‌ره‌كییه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ به‌كورتی باسمان كردن، له‌ چوارچێوه‌ی پێكه‌وه‌ كارکردن له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا ده‌توانن كێشه‌كان و بارودۆخه‌كه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن.


به‌ڵام ئاشكرایه‌ ئه‌و تۆڕه‌ په‌یوه‌ندییه‌ش، له‌ لای كورد و كوردستانییان، نه‌وه‌یه‌كی لێهاتوو و هه‌ستیار دێنێته‌ كایه‌وه‌، كه‌ ئه‌و نه‌وه‌ كورده‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ هێزی دوژمندا كاریان كردووه‌ و ده‌ستیان تێكه‌ڵ كردووه‌، ئاشكرایه‌ به‌ پێداگرییەوە رووبه‌ڕوویان ده‌بنه‌وه‌ و وه‌ڵامیان بۆیان ده‌بێت.

و. له‌ توركییه‌وه‌: كارزان گلی

 

 


دواترین لەلایەن ئیسماعیل بێشکچی