سه‌ربه‌خۆیی، مافێكه‌ خودا به‌ گشت گه‌لانی داوه‌

تەنانەت ئەزهەری بەناو شەریفیش دژی مافی رەوای گەلی کوردستان وەستایەوە

عه‌بدولڕه‌حمان سدیق 26/08/2018 - 18:11 بڵاوکراوەتەوە لە ڕیفراندۆم

پێشه‌كییه‌كی پێویست
(سامۆئێل كریمه‌ر) له‌ كتێبی (مێژوو له‌ سۆمه‌ره‌وه‌ ده‌ستی پێ كرد)، نزیكه‌ی 27 رووداوی ژماردووه‌ كه‌ تیایدا عێراق یه‌كه‌م شوێن بووه‌ له‌و ڕووداوانه‌دا له‌سه‌ر ئاستی جیهان، بۆیه‌ ده‌گوترێت كه‌ عێراق- وێڕای خاوه‌ن سه‌روه‌رێتیی یاسایی و ئه‌ندامێتیی له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا- یه‌كه‌م وڵات بووه‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایش به‌ بڕیاری 688 له‌ 5/4/1991دا بۆ پاراستنی گه‌لی عێراق به‌گشتی و كورد به‌تایبه‌تی بڕیار بدات ده‌ست بخاته‌ نێو كاروباری نێوخۆییه‌وه‌.


ئه‌م بڕیاره‌ له‌ كاتی خۆیدا مشتومڕێكی له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا زۆری نایه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن رژێمی دیكتاتۆرییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌بران، هه‌ر بۆیه‌ وڵاتانێكی ئه‌ندام له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایش له‌ دژی ئه‌م بڕیاره‌ ده‌نگیان دا، وه‌ك (یه‌مه‌ن و كوبا و زیمبابۆی).


گرنگیی ئه‌م بڕیاره‌ له‌ زۆر خاڵدا بوو، له‌وانه‌:

یه‌كه‌م: بۆ كوردستان
1- ئه‌م بڕیاره‌ بووه‌ هۆی دیاركردنی ناوچه‌ی ئارام له‌سه‌رووی هێڵی 36 بۆ هه‌رێمی كوردستان و پاراستنی گه‌له‌كه‌ی له‌ رژێمی سه‌ددام.
2- ئه‌م بڕیاره‌ بوو به‌ هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ساڵی 1992 بۆ په‌رله‌مان و حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و زۆربه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كانی دواتریش.

 

دووه‌م: بۆ عێراق
1- ئه‌م بڕیاره‌ بووه‌ هۆی ده‌رچوواندنی بڕیاری كۆنگریسی ئه‌مەریكا له‌ ساڵی 1996 له‌ژێر ناوی (رزگاركردنی عێراق).
2- یارمه‌تیدانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی بۆ رووخاندنی رژێمی سه‌ددام.

 

سێیه‌م: له‌سه‌ر ئاستی جیهان
1- یه‌كه‌م جار بوو كه‌ بنه‌مای ده‌ستێوه‌ردانی مرۆیی له‌ كاروباری نێوخۆیی وڵاتانێكی خاوه‌ن سیستمی سته‌مكار په‌سه‌ند كرا.
2 - له‌ حوزه‌یرانی 1991 رێككه‌وتننامه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی واژۆ كرا بۆ پێدانی مافی دەستتێوه‌ردانی مرۆیی بۆ راگرتنی ئه‌و سته‌مكارییانه‌ی دژ به‌ مافه‌كانی مرۆڤ و یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌كرێت، له‌ هه‌ر وڵاتێكدا.
3 - له‌ كانوونی یه‌كه‌می 1991دا نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیارێكی په‌سه‌ند كرد، كه‌ رێگه‌ی ده‌دا به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بۆ یارمه‌تیدانی هه‌ر ده‌وڵه‌تێك بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن له‌ چوارچێوه‌ی پڕۆسه‌ی ئاشتیی ناوچه‌یی و جیهانی، له‌سه‌ر داوای هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی خاوه‌ن سه‌روه‌ری.
بۆیه‌ له‌ هزری ئێمه‌دا، كۆڕه‌و و بڕیاری 688 تا ئێستاش پێكه‌وه‌ دێنه‌ باسكردن، چونكه‌ كۆڕه‌و هۆكاری ده‌رچوواندنی ئه‌م بڕیاره‌ گرنگه‌ بوو.
كۆڕه‌و وێڕای ئه‌وه‌ی كاره‌ساتێكی مرۆیی بوو، له‌ هه‌مان كاتیشدا جووڵه‌یه‌كی به‌كۆمه‌ڵی گشتی و سه‌رتاسه‌ریی نه‌ته‌وه‌یه‌ك بوو، كه‌ زۆر مانا و ئاماژه‌ی گه‌وره‌ی تێدابوو، له‌وانه‌:
یه‌كه‌م: كۆڕه‌و خۆی له‌خۆیدا ره‌تكردنه‌وه‌ی زوڵم و سته‌م بوو له‌لایه‌ن گه‌لێكه‌وه‌ كه‌ ئاماده‌ نه‌بوو له‌ژێر ده‌ستی رژێمێكی كۆكۆژدا درێژه‌ به‌ ژیان بدات.
دووه‌م: له‌ كۆڕه‌ودا له‌نێوان دووانه‌ی نان و ئازادیدا، گه‌لی كوردستان ئازادیی هه‌ڵبژارد و چوونه‌ده‌ره‌وه‌یشی خۆده‌ربازكردن بوو له‌ كۆت و به‌ندی ده‌سه‌ڵاتێكی دژ به‌ ئازادی.


سێیه‌م: كۆڕه‌و ریفراندۆمێكی سه‌رتاسه‌ریی میللی بوو، كه‌ تیایدا گه‌لی كوردستان به‌ شێوازێكی نوێ واقیعێكی ده‌یان ساڵه‌ی سه‌پێنراوی ره‌ت كرده‌وه‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا داوایه‌كی خۆڕسكانه‌ش بوو بۆ دیاركردنی مافی چاره‌نووسی خۆی.


بۆیه‌ زۆرن ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی كه‌ پێویستن به‌ ئیلهام وه‌رگرتن له‌ كۆڕه‌وی به‌هاری ساڵی 1991 بگیرێنه‌ به‌ر، له‌وانه‌ش:
1- ئاگاداركردنه‌وه‌ی به‌رده‌وامیی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، له‌و راستییه‌ی كه‌ به‌زۆر پێكه‌وه‌لكاندنی گه‌لان پڕۆسه‌یه‌كی كاره‌ساتهێنه‌ و گه‌لانی ئازادیخواز ده‌كاته‌ قوربانیی ده‌ستی سته‌مكاران.


2- زیندووكردنه‌وه‌ی كێشه‌ی له‌مێژینه‌ی گه‌له‌كه‌مان و به‌ده‌مه‌وه‌هاتنی زلهێزان به‌ لای دۆزی كورده‌وه‌، وه‌ك دۆزێكی سیاسیی ڕه‌وای گه‌لێك، كه‌ شایانی مافێكی سیاسیی باشتر بێت له‌وه‌ی ئێستای.


3- دابینكردنی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس بۆ گه‌لی كوردستان و قه‌بوڵكردنی ئه‌نجامی ریفراندۆم.


4- مافی هه‌بوونی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ بۆ گه‌لی كوردستان، ئه‌و گه‌له‌ی كه‌ به‌ كرده‌وه‌ ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیانی سیاسی و ئایینیی به‌رجه‌سته‌ كردووه‌، وه‌ك جوانترین نموونه‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا.

 

یه‌كه‌م: سه‌ربه‌خۆیی مافێكه‌ خودا به‌ گشت گه‌لانی داوه‌
له‌م سه‌ده‌یه‌دا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ هه‌موو بڕیاربه‌ده‌ستانی جیهان ئه‌و راستییه‌ بزانن، كه‌ كوردقڕانی سه‌ده‌ی رابردوو وه‌ڵامێكى ڕوون و ئاشكراى به‌وان دایه‌وه‌، كه‌ سڕینه‌وه‌ى ناسنامه‌ و زمان و مۆرك و كولتوورى گه‌لان تاوانێكه‌ و دژ به‌ ویستى خوا و پێچه‌وانه‌ش به‌ یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌وه‌ستێته‌وه‌.


له‌م سه‌ده‌یه‌دا ده‌بێ ئیدی كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى بزانێت كه‌ (سایكس پیكۆ) و (لۆزان) ده‌رگای چ كاره‌ساتێكیان به‌ڕووى ئه‌م كورده‌دا كرده‌وه‌؟


ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تی بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى زیانه‌كانى ئێمه‌ و سڕینه‌وه‌ى گوناهه‌كانى خۆیان، هه‌ر ئه‌وه‌یان له‌پێشدایه‌ كه‌ مافى پێكه‌وهژیانى ئاره‌زوومه‌ندانه‌ و مافى بڕیاردانى چاره‌نووس و قه‌بوڵكردنی ئه‌نجامه‌كه‌شی بۆ ئێمه‌ به‌ ڕه‌وا بزانن.


ئه‌مڕۆ كاتی ئه‌وه‌شه‌ كه‌ ئێمه‌ی كورد خۆمان له‌نێو خۆماندا، له‌و راستییه‌ بگه‌ین كه‌ كوردقڕان له‌ناوبردنى هه‌مووان بوو، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌به‌ره‌ى داگیركه‌راندا به‌دواى سه‌لامه‌تیدا ده‌گه‌ڕان، چونكه‌ كورد له‌ دیدى داگیركه‌راندا هه‌میشه‌ به‌رله‌وه‌ى (را و بیروبۆچوون) بێت، (بوون) بووه‌، به‌رله‌وه‌ى (ئینتیما) بێت، (وجود) بووه‌.


ئێستاش كه‌ سه‌رده‌می تێپه‌ڕبوونی زیاتر له‌ 100 ساڵه‌ به‌سه‌ر سه‌ره‌تاكانی دابه‌شكردنی خاكی ناوچه‌كه‌ و به‌خشینه‌وه‌ی خاكی كوردستانیش به‌ وڵاتانێكی دروستكراوی ناوچه‌كه‌.


ئه‌مڕۆ له‌م هه‌لومه‌رجه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌، كه‌ ناوچه‌كه‌یشی گرتووەته‌وه‌، پێویسته‌ وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك رێكخراوه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانی په‌یوه‌ست به‌ مه‌سه‌له‌ سیاسی و نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانه‌وه‌، به‌رده‌وام كه‌مپینی جۆراوجۆر رێك بخه‌ن، به‌ مه‌به‌ستی بیرخستنه‌وه‌ی زلهێزانی جیهان به‌و هه‌ڵه‌ و تاوانه‌ی كه‌ پێش سه‌ده‌یه‌ك ده‌رهه‌ق به‌ ئێمه‌یان كرد و كوردیان له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ بێبه‌ش كرد و به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ كوردیان تووشی ئه‌و هه‌موو كاره‌ساته‌ كرد، له‌ گشت پارچه‌كانی كوردستاندا.


وا چاكه‌ هه‌میشه‌ هه‌موومان به‌ یه‌كڕیزی و یه‌كده‌نگی بێینه‌ ئه‌م مه‌یدانه‌وه‌ و هه‌مووشمان دوور له‌ جیاوازیی بیروبۆچوونی سیاسی و حزبی و ئایینی، كۆك بین له‌سه‌ر ڕه‌وایه‌تیی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، به‌ ڕه‌چاوكردنی ئه‌م راستییانه‌ی لای خواره‌وه‌:
1- له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌تى عێراقدا له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ و به‌زۆر لكاندنى ویلایه‌تى مووسڵ به‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌، حكوومه‌ته‌ یه‌ك له‌دواى یه‌كه‌كانى عێراق به‌ چاوى كه‌مینه‌یه‌كى ترسناكه‌وه‌ له‌ كوردیان روانیوه‌ و له‌پێناو لاوازكردن و كۆنترۆڵكردن و دواجاریش قڕكردنیدا خۆیان له‌ به‌كارهێنانى هیچ شێوازێكى نایاسایى و نائاسایى و نامرۆڤانه‌، نه‌پاراستووه‌، جا سه‌رده‌مێك به‌ نكۆڵیكردن له‌ مافه‌ رۆشنبیریییه‌كانى، سه‌رده‌مێكیش به‌ گۆڕینى ناوى شار و گونده‌كانى و سه‌رده‌مێكى دیكه‌ش به‌ به‌عه‌ره‌بكردن و جارێكیش به‌ راگوێزانى، جارێكى دیكه‌ش به‌ سوتماككردنى خاكى و دواجاریش ناپاڵم و كیمیا پیاكردنى و هه‌وڵدان بۆ كوشتن و له‌ناوبردن و قڕكردنی، له‌ژێر ناوی سووره‌تێكی قورئانی پیرۆزدا.
2- له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و راستییه‌ی كه‌ جیاوازیی ڕه‌نگ و ده‌نگه‌كان نیشانه‌یه‌كه‌ له‌ نیشانه‌كانی ده‌سه‌ڵات و توانای خودای گه‌وره‌، بۆیه‌ هه‌ر هه‌وڵێك بۆ سڕینه‌وه‌ى ناسنامه‌ و زمان و مۆرك و کولتوورى گه‌لان، تاوانێكه‌ و دژ به‌ ویستى خوایه‌ و خودای گه‌وره‌ قه‌بوڵی ناكات.
3- له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و راستییه‌شەوە كه‌ مافی سروشتی و خواپێداوی خۆمانه‌ خاك و نیشتمان و زێدی باو و باپیرانی خۆمانمان خۆش بوێت، به‌تایبه‌ت كوردستانی ئێمه‌، كه‌ خوای گه‌وره‌ش له‌ قورئانی پیرۆزدا ئاماژه‌ی بۆ شوێنی به‌رچاو و هه‌ڵكه‌وتووی ده‌كات، وه‌ك خاكێكی پڕ خێر و به‌ره‌كه‌تی نه‌بڕاوه‌، كه‌ شایانی ئه‌وه‌ بوو ببێته‌ شوێنی نه‌جاتبوون و لانكه‌ی دووه‌می مرۆڤایه‌تی و چه‌ق و سه‌نته‌ری دیمۆگرافیی بازنه‌ی ژیانی مرۆڤایه‌تی .
4- له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پێكه‌وه‌ژیان و پێكه‌وه‌بوونی مرۆڤه‌كان له‌ بچووكترین بازنه‌دا تا پێكه‌وه‌بوونی گه‌لان له‌ یه‌ك ده‌وڵه‌تدا، ئیراده‌ی ئازاد و قه‌بوڵكردنی سه‌ربه‌ستانه‌ی ده‌وێت، بۆیه‌ پێویسته‌ ئێمه‌ ئه‌وه‌ به‌ جیهان رابگه‌یه‌نین، كه‌ گه‌لی كوردستان له‌ لكاندنی به‌م عێراقه‌وه‌ پرسی راسته‌قینه‌ی پێ نه‌كراوه‌، بۆیه‌ مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی خۆی هه‌یه‌ بۆ راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی خۆی و جۆری ئه‌و سیستەمه‌ش كه‌ ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بۆ خۆی و نه‌ته‌وه‌ هاوژیانه‌كانی هه‌ڵی ده‌بژێرێت.
5- به‌ مه‌به‌ستی به‌رقه‌راركردن و چه‌سپاندنی ئاشتیی جیهانی و ئیقلیمی، رۆژانه‌ داوا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تی و دامه‌زراوه‌ جیهانییه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان بكه‌ین، كه‌ هه‌وڵه‌كانیان بۆ سڕینه‌وه‌ى ئاسه‌واری هه‌ڵه‌ كوشنده‌كه‌ی خۆیان و قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى گه‌لی كوردی زیان لێكه‌وتوو چڕ بكه‌نه‌وه‌.

 

دووه‌م: پێگه‌ی هه‌رێمی كوردستان بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهان
چونكه‌ هه‌رێمی كوردستان شوێنێكی ستراتیژی و زۆر گرنگه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی جیهان، له‌به‌ر زۆر هۆی جیاجیا و له‌زۆر ڕووه‌وه‌، بۆ نموونه‌:
یه‌كه‌م: له‌ڕووی سیاسییه‌وه‌، ئه‌زموونێكی دیموكراسیی تا ڕاده‌یه‌كی باش و سه‌ركه‌وتووه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا.
دووه‌م: لەڕووی ئابوورییه‌وه،‌ خاوه‌نی نه‌وت و غاز و كانزای گرانبه‌ها و رووبه‌ری كشتوكاڵیی فراوانه‌ بۆ ئاینده‌.
سێیه‌م: لەڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كراوه‌ی مه‌ده‌نی و پێشكه‌وتنخوازه‌.
چواره‌م: لەڕووی ئایینییه‌وه‌، شوێنی پێكه‌وه‌ژیان و قه‌بوڵكردنی جیاوازه‌كان و كولتووری لێبورده‌ییه‌.
پێنجه‌م: لەڕووی سه‌ربازییه‌وه،‌ پێشمه‌رگه‌ وه‌ك سیمبوڵ بۆ هێزێكی نیزامیی و خاوه‌ن دیسپلینی سه‌ربازی و وه‌ك پشتیوانیش بۆ هاوپه‌یمانیی نێودەوڵەتی ته‌ماشا ده‌كرێت، بۆیه‌ له‌لایه‌ن هاوپه‌یمانانی جیهانییه‌وه‌ چه‌كی پێ ده‌درێت و مه‌شقیشی پێ ده‌كرێت.


شه‌شه‌م: لەڕووی جیۆپۆڵۆتیكیشه‌وه‌، هه‌رێمی كوردستان:
1- ناوه‌ندێكی پێكه‌وه‌گرێدانی نێوان هه‌ر چوار وڵاتی عێراق ئێران سووریا توركیایه‌.
2- هێڵی ترانزێته‌ له‌نێوان توركیا و ئه‌وروپا به‌ره‌و عێراق و وڵاتانی كه‌نداو.
3- پێگه‌یه‌كه‌ بۆ دامه‌زراندنی بنكه‌ی هاریكاریی لۆجیستی له‌گه‌ڵ هاوپه‌یمانانی جیهانییدا.
4- كاریگه‌ریی ئه‌رێنی و رۆڵی ئه‌كتیڤكردنی سیاسه‌تی ئاشتیخوازانه‌ی له‌سه‌ر پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان هه‌یه‌.
5- رێڕه‌وی زۆرێك له‌ سه‌رچاوه‌ ئاوییه‌كانه‌، لێره‌وه‌ به‌ره‌و عێراق.


بۆیه‌ ئه‌مڕۆ پێویسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی خێراتر و باشتر بێته‌ سه‌ر هێڵی كاراتركردنی ڕۆڵی هه‌رێمی كوردستان له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌ڕێگه‌ی:
1- هێشتنه‌وه‌ی هه‌رێمی كوردستان وه‌ك ناوچه‌یه‌كی خاوه‌ن تایبه‌تمه‌ندی و خاوه‌ن كولتووری پێكه‌وه‌ژیانی جیاوازه‌كان به‌ ئاشتی، به‌ ئاراسته‌ی سه‌ربه‌خۆیی و بوون به‌ ده‌وڵه‌ت.
2- هاندانی كۆمپانیاكان بۆ وه‌به‌رهێنانی بیانیی زیاتر له‌ هه‌رێمی کوردستاندا.
3- رێنماییكردنی جیهان بۆ كردنه‌وه‌ی زیاتری كونسوڵخانه‌ی وڵاتان له‌ كوردستان.
4- روانینه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ وه‌ك هێزێكی جێگه‌ی متمانه‌ بۆ یارمه‌تیدانی سیاسه‌تی هاوپه‌یمانیی نێودەوڵەتی دژ به‌ تیرۆر له‌ ناوچه‌كه‌دا.
5- نرخاندنی ڕۆڵی گه‌لی كوردستان، كه‌ دوای ده‌یان ساڵ له‌ دابه‌شكردن و سووتاندنی خاك و وێرانكردنی گوند و كیمیابارانكردن و جینۆساید و ئه‌نفال و كۆڕه‌و و په‌نابه‌ریی و ئاواره‌یی بوون، ئه‌مڕۆ توانیویه‌تی له‌سه‌ر پێی خۆی بوه‌ستێت، بۆ بنیاتنانی ئه‌م هه‌رێمه‌ی كه‌ بووەته‌ نه‌وای ئارام بۆ چه‌ندین ملیۆن مرۆڤی ئاواره‌ و په‌نابه‌ر.
6- روانینه‌ هه‌رێمی كوردستان وه‌ك خاوه‌ن دۆزێكی سیاسیی ڕه‌وا بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس.
7- زانینی ئه‌و راستییه‌ی كه‌ ناسنامه‌ی نیشتمانی، ناسنامه‌ی ناسینه‌وه‌ی وڵات و به‌رهه‌می كۆی ناسنامه‌ نێوخۆییه‌كانی هه‌ر وڵاتێكه‌ و پێویسته‌ مه‌رجه‌كانی ناسنامه‌ی نیشتمانییش بێنه‌ دی، له‌ڕووی داننان به‌ ڕه‌وایه‌تیی ناسنامه‌ی پێكهاته‌كانی نێو وڵات.
8- زانینی ئه‌و راستییه‌ش كه‌ ئه‌مڕۆ له‌م عێراقه‌ پاشكه‌وتووه‌دا رێگری زۆر هه‌ن له‌به‌رده‌م فره‌ ناسنامه‌ییدا، چونكه‌:
یه‌كه‌م: عێراق ده‌وڵه‌تێكه‌ گه‌لی بۆ كۆ كراوه‌ته‌وه‌، نه‌ك گه‌لێكی یه‌كگرتووی هه‌بێت و ده‌وڵه‌تی بۆ دروست كرابێت.
دووه‌م: عێراق ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام نیشتمان نییه‌، بۆیه‌ به‌رده‌وام نه‌وه‌كانی به‌جێی ده‌هێڵن و كۆچی لێوه‌ ده‌كه‌ن.
سێیه‌م: له‌ عێراقدا قه‌یرانی هه‌میشه‌یی هه‌یه‌، كه‌ قه‌یرانی حوكمه‌ نه‌ك قه‌یرانی كاتی و حكوومی.
9- په‌یبردن و بینینی ئه‌و دیمه‌نه‌ی كه‌ زامنكردنی ده‌ستوورییانه‌ی یه‌كسانی له‌ ماف و ئه‌رك له‌نێوان پێكهاته‌كانی خاوه‌ن ناسنامه‌ی جیاواز له‌م عێراقه‌ی ئه‌مڕۆدا بوونی نییه‌ و عێراقی ئه‌مڕۆ ناڕوانێته‌ ناسنامه‌ نێوخۆییه‌ جیاوازه‌كان، وه‌ك سیمبوڵێك بۆ فره‌چه‌شنی، به‌ڵكوو وه‌ك دژایه‌تیكردنی نێوانیان چاوی لێ ده‌كات.
10- له‌ ڕوانگه‌ی داماڵینی پیرۆزی له‌ سنووره‌ ده‌ستكرده‌كانی دوێنێ و هه‌بوونی مافی راپرسی له‌سه‌ر ئاینده‌ی گشت پێكهاته‌كان له‌لایه‌ن پێكهاته‌كانی عێراق خۆیانه‌وه‌، پێویسته‌ ئه‌و راستییه‌ درك پێ بكرێت كه‌ ڕێگه‌چاره‌ی گونجاو بۆ ئێستا و ئاینده‌ی ئه‌م عێراقه‌، هه‌ر دابه‌شكردنه‌وه‌یه‌تی بۆ چه‌ند ده‌وڵه‌تێك، وه‌ك ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی له‌ زۆربه‌ی وڵاتاندا بینیمان.

 

سێیه‌م: ریفراندۆم زۆرێك له‌ ماسكه‌كانی خست
رۆژانی دوای 25 ی ئه‌یلوول و رووداوه‌كانی دوای 16 ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 2017، زۆر شتی شاراوه‌ی ناخی زۆرێك له‌ به‌رپرسانی ناوخۆ و عێراقی خسته‌ ڕوو، كه‌ زه‌مانێكه‌ ئه‌و به‌رپه‌رسانه‌ په‌رده‌پۆشیان كردووه‌ و له‌به‌ر زۆر هۆكاری خودی و بابه‌تی نه‌یاندركاندووه‌، له‌وانه‌ش بۆ نموونه‌:
یه‌كه‌م: ده‌ركه‌وت بڕوایان به‌ ده‌ستوور نییه‌، كه‌چی سه‌ری زمان و بنی زمانیان باسی ده‌ستووره‌، ئه‌وان ته‌نیا ئه‌و ماددانه‌یان قه‌بووڵه‌ كه‌له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیانه‌، كه‌چی زۆر مادده‌ی دیكه‌ هه‌ن ئه‌وان دژی ده‌وه‌ستنه‌وه‌، بۆ نموونه‌:
1- ئه‌م ناوچه‌یه‌ی ئێمه‌ له‌ ده‌ستووردا ناوی هه‌رێمی كوردستانە،‌ كه‌چی حه‌یده‌ر عه‌بادی له‌ناو په‌رله‌مان و له‌نێو په‌رله‌مانتاراندا گوتی: هه‌رێمی باكووری عێراق، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ته‌نانه‌ت سه‌دام حوسێنی سه‌رۆكی ئه‌وسای عێراقیش قسه‌ی ئاوای نه‌ده‌كرد، چونكه‌ ئه‌و ده‌یگوت: ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمیی كوردستان.


2- ده‌ستوور ده‌ڵێت حكوومه‌تی ئیتتیحادی، چونكه‌ عێراق فیدراڵییه‌، كه‌چی ئه‌وان ده‌ڵێن حكوومه‌تی مه‌ركه‌زی، كه‌ حكوومه‌تیش مه‌ركه‌زی بوو، واته‌ هه‌رێمی كوردستانیش ده‌بێته‌ لامه‌ركه‌زی، یان ئۆتۆنۆمی.


دووه‌م: رووداوه‌كان ده‌ریانخست كه‌ زمانی زبر و ناخێكی پڕ له‌ کینە لای زۆرینه‌ی عه‌ره‌بی عێراق به‌ سوننه‌ و شیعه‌وه‌ دژ به‌ كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌ و دژ به‌ كوردستان وه‌ك هه‌رێم و خاك هه‌یه‌.


سێیه‌م: رووداوه‌كانی كه‌ركووك رووی راسته‌قینه‌ی زۆر لایه‌نی ده‌رخست، وه‌ك به‌ره‌ی توركمانی، كه‌ زیاتر له‌ حه‌شدی شه‌عبی دژ به‌ ئاڵای كوردستان و سیمبوڵه‌كانی كوردستان وه‌ستانه‌وه‌ و زیاتر له‌ حه‌شد و سوپای عێراق دڵخۆشتر بوون به‌ كه‌وتنی كه‌ركووك و هه‌وڵدان بۆ پڕكردنه‌وه‌ی شوێن و پێگه‌ و پۆسته‌كانی كورد.


چواره‌م: رووداوه‌كان ده‌بڵ ستانداردی زلهێزه‌كانی زیاتر خسته‌ ڕوو، كاتێك ئه‌وان گڵۆپی سه‌وزیان بۆ عێراق هه‌ڵكرد و خۆیان له‌ ئاست ئه‌و كاره‌ساته‌ی به‌سه‌ر كورددا هات بێده‌نگ كرد، زیانی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌شیان له‌داهاتوودا بۆ ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ چ هه‌ڵه‌یه‌كی ستراتیژیی گه‌وره‌یان كردووه‌.


پێنجه‌م: رووداوه‌كان ڕووی راسته‌قینه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییانه‌شی ده‌رخست كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی داخستنی سنوور و برسیكردنیان له ‌گه‌لی موسڵمانی كورد كرد، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا هه‌ر یه‌ك له‌ توركیا و ئێران ده‌یانگوت ئابڵوقه‌ی ئابووریی سه‌ر غه‌ززه‌ و قه‌ته‌ر ناشه‌رعییه‌، كه‌چی گه‌مارۆی ئابووریی سه‌ر كوردی موسڵمان ئاساییه‌.


شه‌شه‌م : رووداوه‌كان ڕووی راسته‌قینه‌ی كۆمكاری وڵاتانی عه‌ره‌بیی ده‌رخست، كه‌ ئه‌وان له‌بیری خۆیان برده‌وه‌ كه‌ ده‌ستووری عێراق ده‌ڵێت ”عێراق وڵاتێكی فره‌نه‌ته‌وه‌یه‌ نه‌ك ده‌وڵه‌تێكی عه‌ره‌بی“.


حه‌وته‌م: رووداوه‌كان په‌رده‌ی له‌سه‌ر ڕووی ئه‌نجومه‌نی هاوكاریی ئیسلامی هه‌ڵماڵی، كاتێك ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان پشتیان له‌ 40 ملیۆن كوردی نه‌وه‌ی سه‌ڵاحه‌ددینی ئه‌ییووبی كرد و پشتگیریی سنووره‌ ده‌ستكرده‌كانی سایكس پیكۆیان كرد.


هه‌شته‌م: رووداوه‌كان ماسكیان له‌سه‌ر ڕووی راسته‌قینه‌ی ئه‌زهه‌ری به‌ناو شه‌ریف لادا، كاتێك ئاماده‌ نه‌بوو رێز له‌ رای گشتی و زۆرینه‌ی گه‌لی كوردستان بگرێت و ئه‌ویش كه‌وته‌وه‌ داوی ئاوازی عرووبه‌ و عه‌ره‌بایه‌تیكردن و وه‌ك بڵێی زمانحاڵی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی میسر بێت، نه‌ك بڵندگۆیه‌ك بۆ موسڵمانان.


نۆیه‌م: عێراق له‌پێناو چه‌واشه‌كردنی خه‌ڵكی كوردستان لە ‌ڕۆژانی دوای ریفراندۆمه‌وه‌، هات ژێرنووسێكی به‌ كوردی بۆ كه‌ناڵی ئه‌لعیراقییه‌ زیاد كرد و رۆژانه‌ش ته‌نیا ده‌ خوله‌كی هه‌واڵه‌كانی ئێواران به‌ كوردی و پاشان ته‌نیا دوو سه‌عات به‌ زمانی كوردی له‌ یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌كانی سه‌ر به‌ ئه‌لعێراقییه‌وه‌ زیاد كرد، وه‌ك بڵێی تازه‌ به‌تازه‌ له‌ زه‌مانی حوكمی زاتیی سه‌ددام حوسێندا بین و ئه‌وه‌نده‌ مافه‌ به‌ كورد ره‌وا ببینێت.


ده‌یه‌م: له‌و رۆژانه‌دا عێراق له‌په‌نای هێزی سه‌ربازییدا گه‌ڕایه‌‌وه‌ حوكمی عه‌سكه‌ری و هات و هه‌ردوو كه‌ناڵی (كوردستان 24) و (ڕووداو)ی له‌ كاركردن له‌ ته‌واوی عێراقدا قه‌ده‌غه‌ كرد، به‌وه‌ش نه‌وه‌ستا، ده‌یویست له‌ میسره‌وه‌ له‌سه‌ر مانگی ده‌ستكردی نایلساتیش په‌خشیان قه‌ده‌غه‌ بكات.


ئێستا ئیدی هه‌موو ساتێك كاتی به‌خۆداچوونه‌وه‌یه‌ بۆ ئێمه‌ی گه‌لی كوردستان، دوای ئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ دۆست و دوژمن و یار و نه‌یاری خۆمان ناسی، ئێستا كاتی خۆڕاگری و ئارامگرتن و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی دوژمنان و بنیاتنانه‌وه‌ی ژێرخان و سه‌رخانی وڵاتی خۆمانه‌، به‌ سیاسه‌تی نه‌فه‌سی درێژ و ئومێد و بڕوابوون به‌ خۆ و به‌ ئیراده‌ی گه‌لی خۆمانه‌وه‌.

 

چواره‌م: ئه‌زهه‌ر ... تۆش؟
وێڕای ئه‌و هه‌موو چاكه‌ و كاره‌ جوانانه‌ی یۆڵیۆس قه‌یسه‌ر ئه‌نجامی دان، كه‌چی كه‌سه‌ نزیكه‌كانی خیانه‌تیان لێ كرد و بڕیاریان دا پێكه‌وه‌ و یه‌ك له‌دوای یه‌ك، به‌ شمشێر و خه‌نجه‌ر به‌ر ببنه‌ جه‌سته‌ی، دوا كه‌س كه‌ شیری له‌ جه‌سته‌یدا چه‌قاند، هاوڕێیه‌كی بوو به ‌ناوی (بروتس)ەوە كه‌ زۆرترین چاكه‌ی له‌گه‌ڵدا كردبوو، بۆیه‌ قه‌یسه‌ر به‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ گوتی: ته‌نانه‌ت تۆش بروتس؟


ئێمه‌ی گه‌لی كوردستان و یه‌كێتیی زانایانی ئایینیی ئیسلامیی كوردستان و وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف و كاروباری ئایینیی هه‌رێمی كوردستان و دامه‌زراوه‌ ئه‌كادیمییه‌ ئایینییه‌كانیش، مافی خۆمانه‌ ڕوو بكه‌ینه‌ دامه‌زراوه‌ی ئه‌زهه‌ر و بڵێین: ئه‌زهه‌ر.. تۆش؟


له‌ كوردستان رێزی زۆرمان له‌ دامه‌زراوه‌ و زانكۆی ئه‌زهه‌ر و زانایانی گرت و رێگه‌یان پێ درا په‌یمانگه‌یان له‌ كوردستاندا دابمه‌زرێنن و خولی ئایینی بۆ زانایان بكه‌نه‌وه‌، له‌و كاته‌ی كه‌ بۆیان نه‌بووه‌ به‌ سه‌ردانیش بچنه‌ ناوچه‌ سوننییه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی عێراق، له‌ ترسی حه‌شدی شه‌عبی و میلیشیاكان.


بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كاردانه‌وه‌ و قسه‌ی ڕه‌قی زۆر له‌ وڵاتانی دۆستیش تووشی شۆكی كردبین، به‌هۆی هه‌ڵوێستی خراپیان له‌ پڕۆسه‌ی ریفڕاندۆمه‌وه‌، ئه‌وا به‌یاننامه‌كه‌ی ئه‌زهه‌ر وه‌ك هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌كه‌ی بروتس ئازاری زیاتری پێ به‌خشین، چونكه‌ له‌پای ئه‌و هه‌موو چاكه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌زهه‌ردا كردمان، هه‌رگیز چاوه‌ڕوانی به‌یاننامه‌ی وا خراپمان لێ نه‌ده‌كردن.


بۆیه‌ له‌كاتێكدا گه‌لی كوردستان وه‌ك مافێكی ره‌وای خۆی، له‌ راپرسییه‌كی یاساییدا، داوای سه‌ربه‌خۆیی و بنیاتنانی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆی كرد، له‌لامان چاوه‌ڕوانكراو بوو ده‌وڵه‌تانێك دژ به‌م خواسته‌ ڕه‌وایه‌مان بوه‌ستنه‌وه‌، له‌به‌ر هه‌ر هۆیه‌ك، به‌ڵام ئه‌وه‌ی تا ڕاده‌یه‌كی زۆر چاوه‌ڕوان نه‌كراو بوو، هه‌ڵوێستی نابرایانه‌ی ئه‌زهه‌ر بوو، چونكه‌:
یه‌كه‌م: ئه‌زهه‌ر ئه‌وه‌ ده‌زانێت كه‌ ده‌وڵه‌تی كوردستان له‌ حاڵه‌تی دروستبوونیدا ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی خێر و خۆشی بۆ گه‌لانی جیهان به‌گشتی، چونكه‌ ئه‌وه‌ سه‌ڵاحه‌ددینی باپیری كوردان بوو له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌ییووبیدا دووباره‌ ئه‌زهه‌ری خسته‌وه‌ سه‌ر رێڕه‌وی راست و دروست، بۆیه‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی ئه‌زهه‌ر بێوه‌فاییه‌كی كەموێنه‌یه‌ به‌رامبه‌ر نه‌وه‌كانی سه‌ڵاحه‌ددین.


دووه‌م: له‌ سه‌رتاسه‌ری ئه‌و عێراقه‌ی كه‌ ئه‌زهه‌ر له‌ خه‌می یه‌كپارچه‌ییدایه‌، ته‌نیا له‌كوردستاندا ئه‌زهه‌ر توانیویه‌تی په‌یمانگای هه‌بێت و سه‌ردان بكات و خول بكاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌زهه‌ر لای وایه‌ عێراقی یه‌كگرتوو هێنده‌ پێویسته‌، با بچێت په‌یمانگه‌كه‌ی به‌رێته‌ یه‌كێك له‌ شاره‌كانی عێراق تا كاردانه‌وه ‌و هێرشی میلیشیاكان به‌ چاوی خۆی ببینێت.


سێیه‌م: له‌كاتێكدا ئه‌زهه‌ر و هاوشێوه‌كانی داوای پابه‌ندبوون به‌ ده‌ستوورمان لێ ده‌كه‌ن، ئه‌زهه‌ر خۆی به‌پێچه‌وانه‌ی ده‌ستووری عێراقه‌وه‌ ده‌دوێت، چونكه‌ مادده‌ی 117ی ئه‌و ده‌ستووره‌ به‌ خاكی ئێمه‌ ده‌ڵێت هه‌رێمی كوردستانی عێراق، كه‌چی ئه‌زهه‌ر ناوی كوردستان ده‌گۆڕێت به‌ ناوچه‌ی باكوور.


چواره‌م: ئه‌زهه‌ر و هاوشێوه‌كانی له‌و كاته‌ی زۆر قسه‌ له‌سه‌ر ئیستعماری رۆژئاوا ده‌كه‌ن، به‌ڵام هه‌ر خۆیان باشترین خزمه‌تكاری سیاسه‌ته‌كانی ئیستیعمارن، كاتێك داوای پاراستنی رێككه‌وتننامه‌ی ناڕه‌وای سایكس پیكۆ ده‌كه‌ن.


پێنجه‌م: سه‌یره‌ ئه‌زهه‌ر قسه‌ له‌سه‌ر به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵای ئیسرائیل ده‌كات، له‌لایه‌ن چه‌ند لاوێكی بێ ئه‌زموون و كه‌مته‌مه‌نی كورده‌وه‌، كه‌چی وڵاته‌كه‌ی خۆی له‌ ساڵی 1977ه‌وه‌ رێككه‌وتننامه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیدا هه‌یه‌ و ئاڵای ئیسرائیلیش به‌فه‌رمی له ‌قاهیره‌ و زۆر وڵاتی دیكه‌ی عه‌ره‌بیدا ده‌شه‌كێته‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی ئه‌زهه‌ر وشه‌یه‌كی له‌و باره‌یەوه‌ له‌ده‌م ده‌رهاتبێت.


* وه‌زیری ژینگه‌ی عێراق له‌ (2003 - 2004).
- ئه‌مینداری گشتیی كۆڕبه‌ندی هزری ئیسلامیی كوردستان.
- راوێژكار له‌ بۆردی باڵای راوێژكاریی وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف و كاروباری ئایینی.
- راوێژكار له‌ بۆردی مافی چاره‌نووس له‌ یه‌كێتیی په‌رله‌مانتارانی كوردستان.
- به‌ڕێوه‌به‌ری پڕۆژه‌ی ریفۆرم و په‌ره‌پێدان (پرد).