فەلسەفە و مێژووی نەورۆز

بەرچاوترین رووداوی سروشتی و گۆڕانکاری لە وەرزەکان کە گیان و رووحێکی تازە بە بەر سەرلەبەری ژیان و دەشت و دیمەندا دەکرێتەوە، هاتنی نەررۆز و ساڵی تازەیە. سەردەمی بەفر و سەرما بەسەر چووە و سەردەمی پشكوتنی دار و دەشتەكان دەستی پێكردووە و جووتگیریی گیانلەبەرەكان بە شێوەیەكی سروشتی دووبار دەبیتەوە و ژیانی مرۆڤیش پێویستی بە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتییە كە ئەم گۆڕانە وەكوو دەسپێكی دووبارەی زەمەنی چوار وەرزی ساڵە و هەر ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی بیر لە دانانی كات و دیاریكردنی رۆژ و وەرز و ساڵەكان بكرێتەوە.

 

 كۆمەڵناسان لەو بڕوایە دان كە دیاریكردنی دەسپێكی ساڵ، لەنێو نەتەوە و گرووپ و قەومە كۆنەكانی سەردەمی كشتوكاڵی، لەگەڵ كۆكردنەوەی دەغڵ و دان و چێنراوی رابردوو بووە و بەم شێوەیە ئه‌م دەسپێكه‌ لە زۆربەی وڵاتان و ئایینەكاندا، لە سەرەتای رۆژانی پاییز، یان زستان و یان بەهاریشدا بووە.

 

 لە رۆژهەڵاتی ناڤین و وڵات و كوردستان و ناوچەكانی ئێران و دەورووبەری ئێرانیش لەگەڵ گۆڕانی گەردووندا ئەم دەسپێكە گۆڕانی بەسەردا هاتووە.

 

كاتی نەورۆز:

جەژنی نەورۆز لە كاتی نێوەندەی بەهاریدا دەست پێدەكات. لە زانستی ئەستێرەناسیدا، نێوەندێتیی بەهاری لە نیوەگۆی باكووری زەوی، بەو كاتە دەگوترێت كە خۆر لە هێڵی ئیستیوای زەوی تێدەپەڕێت و روو لە باكوور دەكات. بەم چركەساتەش چركەساتی یەكەمی بورجی كاوڕ دەگوترێت و لە رۆژژمێری کۆچی هەتاویدا بە یەكەم رۆژی (هورمز رۆژ یا ئورمزد رۆژ) لە مانگی یەكەمی بەهار هاتووە. هەروەها نەورۆز لە رۆژژمێری زایینیدا، یەكسانە بە 21 و 22ـی مارس.

وشەی نەورۆز:

وشەی نەورۆز، وشەیەكی لێكدراوە كە پێكهاتووە لە (نەو) بە واتای نوێ دێت و (رۆز) كە جار جارە بە (روز)ـیش ناودەبرێت، بە واتای رۆژ دێت كە بە هەردووكیان رۆژی نوێ پێكدێنن. لە لاتینیشدا بەشی یەكەمی وشه‌ی نه‌ورۆز بە (No،Now،Nov،Naw) و بەشی دووەمیشی بە (Ruz، Rooz، Rouz) دێت و به‌سه‌ر یه‌كیشه‌وه‌ بەم شێوەیە دەنووسرێت (Nowruz). ئەم شێوە نووسینەی وشەی نەورۆز (نەوڕۆژ) تاكوو ئێستاش لە نووسینەكانی یونسكۆ و زۆرێك لە دەقە سیاسییەكانی جیهاندا بەكار دەبرێت.

 

مێژوو و چۆنیەتیی پەیدابوونی نەورۆز:

سەبارەت بە بوونی نەورۆز و مێژووەكەی، روانگەگەلی زۆر هەن كە دەشێت هەریەكەیان بایی خۆی بەهێز و راست بن و لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت چیرۆك و گێڕانەوە و ئەفسانە بن و نەبنە سەرچاوەیەكی راستی بۆ سەلماندنی رووداوێكی مێژوویی.

 

لە هەندێك دەقی كۆنی وەكوو شانامەی فیردەوسی و مێژووی تەبەری و هەندێك وردە دەقی كۆنی دیكە، (كەیوومەرس) وەكو بنەمادارنەی نەورۆز دەناسرێت. هەندێك لە گێڕانەوە مێژووییەكانیش، نەورۆز دەدەنە پاڵ بابیلییەكان و هەندێكیش دەیگێڕنەوە بۆ زەردەشتی پێغەمبەر که‌ یه‌که‌مین شه‌ممه‌ی مانگی یه‌که‌می ساڵی 1767ی پێش زایین له‌دایک بووه‌، بۆیه‌ ئه‌و رۆژه‌یان به‌ نه‌ورۆز نێودێر کردووه‌.

 

 له‌ کتێبه‌ ئاسمانییه‌کانی وه‌ک قورئان، ئاڤێستا و ته‌وراتدا هاتووه‌ که‌ یه‌زدان دنیای له‌ شه‌ش رۆژ ئه‌فراندووه‌ و گه‌لانی ئاریایی باوه‌ڕیان وابووه‌ که‌ ئه‌م ئه‌فراندنه‌ له‌ رۆژی یه‌كه‌می ئه‌و مانگه‌ی ئه‌نجام داوه‌ که‌ رۆحه‌کان له‌ ئاسمان بۆ سه‌ر زه‌وی هاتوونه‌ته‌ خواره‌وه‌ و ئه‌م مانگه‌ش ناوی (فرووهه‌ر) بووه‌ و ئه‌م رووحانه‌ش ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نێو که‌س و کاریان و ئه‌و میوانداریه‌ش ده‌ رۆژان ده‌خایه‌نێ، بۆیه‌ خه‌ڵک له‌م رۆژانه‌دا ماڵه‌کانیان خاوێن ده‌که‌نه‌وه‌، جلوبه‌رگی نوێ ده‌پۆشن و بۆن و به‌رامەی خۆش به‌كار دێنن‌ و ماڵه‌کانیان به‌ شینایی و گوڵ، حه‌یران و سیاچه‌مانه‌ و لێوڕێژ له‌ شادی و خۆشی ده‌که‌ن، بەڵام لە ئاڤێستادا (بەلانیكەمەوە لە گاتاكاندا) ناوی نەورۆز نەبراوە، بەڵام باسی "جه‌م" كراوه‌ كه‌ خاوه‌ن فره‌ئێزدی بووه ‌و به‌ فه‌رمانی ئه‌هورامه‌زدا له‌گه‌ڵ ئه‌هریمه‌ن جه‌نگاوە ‌و به‌ له‌نێوبردنی، سه‌وزایی بۆ سروشت گەڕاوەتەوە و رۆژگارێكی نوێ ده‌ستی پێكردووه‌، بۆیه‌ پێیانگوتوه‌ (نه‌ورۆز).

 

 هه‌روه‌ها هه‌ندێ پێیان وایه‌ كه‌ یه‌زدان له‌ یه‌كه‌م رۆژی به‌هار مرۆڤی خولقاندووە، بۆیه‌ مرۆڤ بۆ سوپاس و رێز و حورمه‌تی خوڵقێنه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌م رۆژه‌ی كردووه‌ته‌ جه‌ژن و ناوی لێناوه‌ نه‌ورۆز.

 

 شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی رۆژی 11ی مارسی ساڵی 1502واته‌ نۆ رۆژ بمێنێ بۆ سه‌ره‌تای به‌هار، نه‌ورۆزی كرده‌ رۆژی پاشایه‌یتی خۆی. شا عه‌باسی سه‌فه‌وی له‌ ساڵی 1597 نه‌ورۆزی له‌ كۆشكی (نه‌خشی جیهان) پیرۆز كرد. پێغمبه‌ر ئیبراهیمیش كه‌ دەڵێن له ‌كوردستاندا ژیاوه،‌ نه‌ورۆزی به ‌هه‌لێك زانیوه‌ بۆ شكاندنی بوته‌كان، چونكە لەو كاتەدا پادشا و ژێردەستەكانی بۆ سه‌یران روویان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شار كردبوو.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌م روانگانه‌، بەگشتی نه‌ورۆز بۆنه‌یه‌كی نیشتمانی، مێژوویی، هاوبه‌شی گه‌لانی ئاریایی نه‌ژاده‌ و زۆربەی ئەو نەتەوە و وڵاتانە كە بەڕێوەی دەبەن، وه‌ك به‌شێك له فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان لێی دەڕوانن.

12  وڵاتی جیهان نەورۆز وەکوو  جەژن و کەلەپووری هاوبەش و میراتی نەتەوەیی خۆیان دەزانن کە چەند ساڵ لەمەوبەر بە سەرپەرشتیی ئێران پڕۆژەی تۆمارکدنی نەورۆزیان وەکوو بۆنەیەکی دێرینی بە یۆنسکۆ ناساندبوو.

 

سەرەنجام ڕۆژی چوارشەممە 2016 -11- 30 لەلایەن ڕێکخراوی یۆنسکۆی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە جەژنی نەورۆز بە فەرمی وەکوو کۆنترین جەژن و ئایینی دێرینی جیهان ناسێندرا.

 

پێشتر ساڵی 2010 ڕۆژی نەورۆز وەکوو ڕۆژێکی جیهانی" لەلایەن کۆڕی گشتیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە فەرمی ناسرا کە ئەمڕۆش لەلایەن ڕێکخراوی پاراستنی کەلەپوورە جیهانییەکانەوە (یۆنسکۆ) نەورۆز وەکوو (وەکوو کۆنترین کەلەپووری مەعنەویی جیهان" بە فەرمی تۆمار کرا.

 

نەورۆز بە یەکەم ڕۆژی بەهار و دەسپێکی ساڵی نوێی هەتاوییە و لەلای نەتەوەی کورد و چەندین نەتەوە و وڵاتی ناوچەوە بە ڕۆژێکی گرنگی نەتەوەیی و کەلەپووری دێرین دەناسرێت، بەتایبەت هەندێ هێما و سیمبۆلی گرنگ و دیاردە و کولتووری تایبە بە نەورۆز لەلای نەتەوەی کورد، نیشانەی خاوەندارێتی و دێرین بوونی ئەم بۆنەیە لە کوردستان.

لە بەشە جیاجیاکانی کوردستان لە هەموو نەتەوەکانی دیکەی ناوچە زیاتر بە شکۆوە یادی نەورۆز دەکەنەوە.

 

20/03/2017 - 10:27 بڵاوکراوەتەوە لە نه‌ورۆز نامه‌

بەرچاوترین رووداوی سروشتی و گۆڕانکاری لە وەرزەکان کە گیان و رووحێکی تازە بە بەر سەرلەبەری ژیان و دەشت و دیمەندا دەکرێتەوە، هاتنی نەررۆز و ساڵی تازەیە. سەردەمی بەفر و سەرما بەسەر چووە و سەردەمی پشكوتنی دار و دەشتەكان دەستی پێكردووە و جووتگیریی گیانلەبەرەكان بە شێوەیەكی سروشتی دووبار دەبیتەوە و ژیانی مرۆڤیش پێویستی بە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتییە كە ئەم گۆڕانە وەكوو دەسپێكی دووبارەی زەمەنی چوار وەرزی ساڵە و هەر ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی بیر لە دانانی كات و دیاریكردنی رۆژ و وەرز و ساڵەكان بكرێتەوە.

 

 كۆمەڵناسان لەو بڕوایە دان كە دیاریكردنی دەسپێكی ساڵ، لەنێو نەتەوە و گرووپ و قەومە كۆنەكانی سەردەمی كشتوكاڵی، لەگەڵ كۆكردنەوەی دەغڵ و دان و چێنراوی رابردوو بووە و بەم شێوەیە ئه‌م دەسپێكه‌ لە زۆربەی وڵاتان و ئایینەكاندا، لە سەرەتای رۆژانی پاییز، یان زستان و یان بەهاریشدا بووە.

 

 لە رۆژهەڵاتی ناڤین و وڵات و كوردستان و ناوچەكانی ئێران و دەورووبەری ئێرانیش لەگەڵ گۆڕانی گەردووندا ئەم دەسپێكە گۆڕانی بەسەردا هاتووە.

 

كاتی نەورۆز:

جەژنی نەورۆز لە كاتی نێوەندەی بەهاریدا دەست پێدەكات. لە زانستی ئەستێرەناسیدا، نێوەندێتیی بەهاری لە نیوەگۆی باكووری زەوی، بەو كاتە دەگوترێت كە خۆر لە هێڵی ئیستیوای زەوی تێدەپەڕێت و روو لە باكوور دەكات. بەم چركەساتەش چركەساتی یەكەمی بورجی كاوڕ دەگوترێت و لە رۆژژمێری کۆچی هەتاویدا بە یەكەم رۆژی (هورمز رۆژ یا ئورمزد رۆژ) لە مانگی یەكەمی بەهار هاتووە. هەروەها نەورۆز لە رۆژژمێری زایینیدا، یەكسانە بە 21 و 22ـی مارس.

وشەی نەورۆز:

وشەی نەورۆز، وشەیەكی لێكدراوە كە پێكهاتووە لە (نەو) بە واتای نوێ دێت و (رۆز) كە جار جارە بە (روز)ـیش ناودەبرێت، بە واتای رۆژ دێت كە بە هەردووكیان رۆژی نوێ پێكدێنن. لە لاتینیشدا بەشی یەكەمی وشه‌ی نه‌ورۆز بە (No،Now،Nov،Naw) و بەشی دووەمیشی بە (Ruz، Rooz، Rouz) دێت و به‌سه‌ر یه‌كیشه‌وه‌ بەم شێوەیە دەنووسرێت (Nowruz). ئەم شێوە نووسینەی وشەی نەورۆز (نەوڕۆژ) تاكوو ئێستاش لە نووسینەكانی یونسكۆ و زۆرێك لە دەقە سیاسییەكانی جیهاندا بەكار دەبرێت.

 

مێژوو و چۆنیەتیی پەیدابوونی نەورۆز:

سەبارەت بە بوونی نەورۆز و مێژووەكەی، روانگەگەلی زۆر هەن كە دەشێت هەریەكەیان بایی خۆی بەهێز و راست بن و لەگەڵ ئەوەشدا دەكرێت چیرۆك و گێڕانەوە و ئەفسانە بن و نەبنە سەرچاوەیەكی راستی بۆ سەلماندنی رووداوێكی مێژوویی.

 

لە هەندێك دەقی كۆنی وەكوو شانامەی فیردەوسی و مێژووی تەبەری و هەندێك وردە دەقی كۆنی دیكە، (كەیوومەرس) وەكو بنەمادارنەی نەورۆز دەناسرێت. هەندێك لە گێڕانەوە مێژووییەكانیش، نەورۆز دەدەنە پاڵ بابیلییەكان و هەندێكیش دەیگێڕنەوە بۆ زەردەشتی پێغەمبەر که‌ یه‌که‌مین شه‌ممه‌ی مانگی یه‌که‌می ساڵی 1767ی پێش زایین له‌دایک بووه‌، بۆیه‌ ئه‌و رۆژه‌یان به‌ نه‌ورۆز نێودێر کردووه‌.

 

 له‌ کتێبه‌ ئاسمانییه‌کانی وه‌ک قورئان، ئاڤێستا و ته‌وراتدا هاتووه‌ که‌ یه‌زدان دنیای له‌ شه‌ش رۆژ ئه‌فراندووه‌ و گه‌لانی ئاریایی باوه‌ڕیان وابووه‌ که‌ ئه‌م ئه‌فراندنه‌ له‌ رۆژی یه‌كه‌می ئه‌و مانگه‌ی ئه‌نجام داوه‌ که‌ رۆحه‌کان له‌ ئاسمان بۆ سه‌ر زه‌وی هاتوونه‌ته‌ خواره‌وه‌ و ئه‌م مانگه‌ش ناوی (فرووهه‌ر) بووه‌ و ئه‌م رووحانه‌ش ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نێو که‌س و کاریان و ئه‌و میوانداریه‌ش ده‌ رۆژان ده‌خایه‌نێ، بۆیه‌ خه‌ڵک له‌م رۆژانه‌دا ماڵه‌کانیان خاوێن ده‌که‌نه‌وه‌، جلوبه‌رگی نوێ ده‌پۆشن و بۆن و به‌رامەی خۆش به‌كار دێنن‌ و ماڵه‌کانیان به‌ شینایی و گوڵ، حه‌یران و سیاچه‌مانه‌ و لێوڕێژ له‌ شادی و خۆشی ده‌که‌ن، بەڵام لە ئاڤێستادا (بەلانیكەمەوە لە گاتاكاندا) ناوی نەورۆز نەبراوە، بەڵام باسی "جه‌م" كراوه‌ كه‌ خاوه‌ن فره‌ئێزدی بووه ‌و به‌ فه‌رمانی ئه‌هورامه‌زدا له‌گه‌ڵ ئه‌هریمه‌ن جه‌نگاوە ‌و به‌ له‌نێوبردنی، سه‌وزایی بۆ سروشت گەڕاوەتەوە و رۆژگارێكی نوێ ده‌ستی پێكردووه‌، بۆیه‌ پێیانگوتوه‌ (نه‌ورۆز).

 

 هه‌روه‌ها هه‌ندێ پێیان وایه‌ كه‌ یه‌زدان له‌ یه‌كه‌م رۆژی به‌هار مرۆڤی خولقاندووە، بۆیه‌ مرۆڤ بۆ سوپاس و رێز و حورمه‌تی خوڵقێنه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌م رۆژه‌ی كردووه‌ته‌ جه‌ژن و ناوی لێناوه‌ نه‌ورۆز.

 

 شا ئیسماعیلی سه‌فه‌وی رۆژی 11ی مارسی ساڵی 1502واته‌ نۆ رۆژ بمێنێ بۆ سه‌ره‌تای به‌هار، نه‌ورۆزی كرده‌ رۆژی پاشایه‌یتی خۆی. شا عه‌باسی سه‌فه‌وی له‌ ساڵی 1597 نه‌ورۆزی له‌ كۆشكی (نه‌خشی جیهان) پیرۆز كرد. پێغمبه‌ر ئیبراهیمیش كه‌ دەڵێن له ‌كوردستاندا ژیاوه،‌ نه‌ورۆزی به ‌هه‌لێك زانیوه‌ بۆ شكاندنی بوته‌كان، چونكە لەو كاتەدا پادشا و ژێردەستەكانی بۆ سه‌یران روویان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شار كردبوو.

سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌م روانگانه‌، بەگشتی نه‌ورۆز بۆنه‌یه‌كی نیشتمانی، مێژوویی، هاوبه‌شی گه‌لانی ئاریایی نه‌ژاده‌ و زۆربەی ئەو نەتەوە و وڵاتانە كە بەڕێوەی دەبەن، وه‌ك به‌شێك له فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان لێی دەڕوانن.

12  وڵاتی جیهان نەورۆز وەکوو  جەژن و کەلەپووری هاوبەش و میراتی نەتەوەیی خۆیان دەزانن کە چەند ساڵ لەمەوبەر بە سەرپەرشتیی ئێران پڕۆژەی تۆمارکدنی نەورۆزیان وەکوو بۆنەیەکی دێرینی بە یۆنسکۆ ناساندبوو.

 

سەرەنجام ڕۆژی چوارشەممە 2016 -11- 30 لەلایەن ڕێکخراوی یۆنسکۆی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە جەژنی نەورۆز بە فەرمی وەکوو کۆنترین جەژن و ئایینی دێرینی جیهان ناسێندرا.

 

پێشتر ساڵی 2010 ڕۆژی نەورۆز وەکوو ڕۆژێکی جیهانی" لەلایەن کۆڕی گشتیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بە فەرمی ناسرا کە ئەمڕۆش لەلایەن ڕێکخراوی پاراستنی کەلەپوورە جیهانییەکانەوە (یۆنسکۆ) نەورۆز وەکوو (وەکوو کۆنترین کەلەپووری مەعنەویی جیهان" بە فەرمی تۆمار کرا.

 

نەورۆز بە یەکەم ڕۆژی بەهار و دەسپێکی ساڵی نوێی هەتاوییە و لەلای نەتەوەی کورد و چەندین نەتەوە و وڵاتی ناوچەوە بە ڕۆژێکی گرنگی نەتەوەیی و کەلەپووری دێرین دەناسرێت، بەتایبەت هەندێ هێما و سیمبۆلی گرنگ و دیاردە و کولتووری تایبە بە نەورۆز لەلای نەتەوەی کورد، نیشانەی خاوەندارێتی و دێرین بوونی ئەم بۆنەیە لە کوردستان.

لە بەشە جیاجیاکانی کوردستان لە هەموو نەتەوەکانی دیکەی ناوچە زیاتر بە شکۆوە یادی نەورۆز دەکەنەوە.