Serewedaritişê Bidlîsî yê 1914î û Mela Selîm (zazakî)

04/01/2017 - 13:58 Kategori Raman

Tarîx, şuûrêmilî teşkîl keno yan zî bi vatişêko bîn bingeyê şuûrê milî yê yew miletî yo. Estena miletî ancax bi estena ziwan û tarîxî mumkun bena.  Bêguman çîyo ke ferdanê yew miletî de hîsê kokê (reya) ortaxî peyda keno û nê hîsî payîdar gêno tarîx o. Îbnî Xaldûn, destpêkê mukaddîmeya xo de bale anceno muhîmîya kokî ser û vano ke “Şaro ke kokê xo çin o nêeşkeno dewlete rono”

 

Miletê ke yewîyêxoyê neteweyî teşkîl kerdê serkewte û muweffeq bîyê.Heyf ke ma kurdî tena tarîx de ney ewro zî yewîye ra mehrum ê. Coka ma hema zî bêdewlet û bêstatû yê, nêeşkenê erdê xo ser o bi nasname û kulturê xo serbest biciwîyê. Gama ke hîsê ma yê milî xurt bibîyêne, şuûrê ma yê milî bîyêne ûma ewro no hal de nêbîyêne.Aye ra ganî ma kurdî xususen tarîxê xo baş bizanê. Eke ma tarîxê xo weş nêzanê, xeletîyê ke hetê partî, hereket û organîzasyonanê ma yê milîyan ra ameyê kerdêne, şaşîyê ke kal û bawanê ma kerdê nêzanê, normal o kema eynî xeletîyan tekrar bikerê. Çunke tarîx tena vizerî ra îbaret nîyo, o ameye ser o zî tesîr keno.

 

Wendoxê erjayeyî gama ke çekuyê tarîx û kurdî ênê têhet merdim beno huznin ney? Hela ke no merdim yew kurdperwer/e bo. Çunke şima zî zanê ke tarîx hîna zaf bedbextîya ma ano vîrê ma. Bedbextîya ke rengê xo tarîya şewe ra sîyayêr o. Çi tede çin o ke? Hetê nêyaran ra letebîyayîşê şar û welatê ma, jenosîd, qetlîam, tewqîfkerdiş, surgin… Helbet şarê ma yê necîbî vera nînan çok ronênayo. Tarîxê kurdan hendayê nînan tarîxê serewedaritişan o zî. Ma, ewro bi nê mîrasê baw û kalanê xo sereberz benê. Bêguman îcab keno ke ma qasê hereket, lîder û şaxsîyetanê xo yê milîyan,serewedaritaşanê miletê xo zî baş bizanê.  

 

Seke êno zanayîş tena seserravîstine de (1905-1992)45 serewedartişê kurdan qewimîyayê.Nînan ra yewî esto ke kurdê ma derheqê ey de zaf zêde wayîrê melumatî nîyê hetta hema-hema ci ra bêhay ê. No, Serewedartişê Bidlîsî yê1914î yan zî bi nameyê xo yê bînî Serewedartişê Mela Selîmê Gonigî (Mela Selîm, Şêx Şehabedîn û Seyîd Elî) yo. Helbet na bêhayî tena teqsîrê şarê ma nîyo. Ma vînenê ke roşnvîr û tarîxnasanê ma zîser o zaf nêvindertê yan zî ma vajîn muhîmîya ke heq keno nêdayo ci. Heto bîn ra heyf ke derheqê nê hedîseyî de zaf çime û belgeyî nêresayê ma. Ma wazenê nê nuşteyî de Serewedartişê Bidlîsî yê 1914î û Mela Selîmê Gonigî ser o vinderê.

 

Serê Seserra 20. de Rewşa Kurdan

 

Serrê verênî yê îqtîdarê Îtîhad û Teraqqîyî, hetê kurdan ra warê sîyasî û komelkî de averşîyîşî îfade kenê. No termîn de sey Kürt Teavün ve Terakkî Cemiyeti, Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti, Hêvî rêxistinê sîyasî û kulturî yê kurdan ronîyaybîy û ancîya sey Şark ve Kürdistan, Kürdistan, Rojî Kurd rojnameyanê kurdan dest bi weşanê xo kerdbîy. La polîtîka nîjadperestîye çiqas ke aver şîye, nê rêxistin û weşanî hende zêde binê zextî de mendî û xora dima demêk ra pêro ameyî girewtiş.

 

Cemîyeta Îtîhad û Teraqqî (Organîzayonê sîyasî yê Tirkçîyan o ke1889 de ronîyayo û mîyanê serranê 1908-1918 de bîyo hakimê îdareyê dewleta Osmanî) yan zî bi yewna nameyî Hereketê Jon Tirkankurdî zî tede heme şarê ke mahîyetê împaratorîya Osmanî de ciwîyayêne xora kerdî serdin. Zorê tirkan cepheya Trîpolî û Balkanî (1911-1912) şîbî û welat de rewşa ekonomîk û sosyale hîna zêde bîye xirab. Vera îdareyê Jon Tirkan reaksîyonê şaran zêdîya. Ser o zî Jon Tirkan dest eşt heqanê şaran û ê kerdî kêmî. Naye ser o kîşta mucadeleyanê ekonomîk û sosyalan de mucadeleyê milî (neteweyî) zî dest pêkerdî.

 

Kurdan vera-vera kerdêne ke seba mucadeleyê xoyê milî yewîya xo tesîs bikerê. Îstanbul de, netîceyê fealîyetanê rîsipîyan ê kurdan de, bi beşdarbîyayîşê temsîlkaranê heme grûbanê sîyasî û komelkîyan yê kurdan yew kombîyayîş ame kerdene. Nê kombîyayîş de qerar dîya ke yew partîya bihêz a ke do heq û menfîetê şarê kurdî bipawo bêro organîze kerdene.

 

Hetê îqtîdarê tirkan ra xesbbîyayîşê heqanê kurdan, bî sedemê averşîyîşê hereketê neteweyî yê kurdan. Mesela tirkan bi zanayiş tayê mintiqayan de weçînitişê îdareyanê mehellî û meclîsî de namzetanê kurdan rê astengî vetbîy. Hetta tirkan tayê cayan de heqê parlamanterîya parlamenterê kurdan daxî red kerd. Mesela Sêrt de Huseyîn Bedirxan Paşayo ke hetê şarî ra ameybî weçînayîş, talîmatê Îtîhad û Teraqqî ser o heqê parlamenterîye ra mehrum veradîyaybî. Kurdanê Bidlîsî vera nê muameleyîbi hawayo komkî û merasîmêk beşdarê Partîya Îtîlaf û Hurrîyetî bibîy.   

 

Rêxistina Îrşadî

 

 Raporê ke aşma tebaxe ya 1912î de hetê Sersefîrîya Rûsya yê Tirkîya ra erşawîyabîy Wezaretê Karanê Teberî yê Rûsya, înan de bi nameyê Îrşadî behsê yew rêxistine bîyêne. Nê raporan de vajîyayêne ke îdarekerê Îrşadî seba amadekarîya serewedaritişî herêmanê Rojhelatî yê welatî de, mîyanê kurdan xebitîyenê. Goreyê melumatê ke Xeyretttîn Berazî daybî Konsolosê Rûsya yê Erziromî Ştrîtterî, komîteya rêxistine nê kesan ra teşkîl bîyêne: Sibki Azîz Beg, Zîrkî Akîd Efendî, Şêxê Zêtka [Eleşkîrt] Usman Efendî, Selîm Efendî û Bekîr Efendî teşkîl kerdêne. Yew kasa û morê na rêxistine estbîy. Her endamê Îrşadî, sey aîdat aşme ra reye 10 lîra pere dayêne.Ma ganî tîya xususen îzah bikê ke şexsîyetê ke serewedaritişî de Mela Selîmî ra dima rolê serekeyî kay kenê Şêx Şehabedîn û Seyîd Elî yê.

 

Ma na rey zî muracatê îfadeyanê Konsolosê Rûsya yê Bidlîsî yê serra 1912î Şîrkovî bikîme. Konsolos Şîrkov yew raporê xo de wina vano: “Kurdanê Mintiqaya Bidlîs (Sêrt, Xerzan, Şîrwan, Xîzan, Êruh, Xoyut û Botan), Mintiqaya Dîyarbekirî (Mêrdîn, Nisêbîn, Mîdyad, Cizîr, Farqîn), Mintiqaya Mûsilî (Zaxo, Istaxir, Silêmanîye, Kerkûk) Mintiqaya Wanî (Elbak, Cêlikan, Garcakan) semedo ke kurdan destê îdareyê tirkan ra raxelisnê û hukmatê xo îlan bikê dest bi amadekarîye kerde”

 

Ma Tayê Fealîyetanê Îrşadî û Manzaraya Verê Serewedaritişî ra Behs bikê

 

 Seyîd Elî, o wext çend alimê ke waştêne kurdî û armenî vera Osmanîyan pîya mucadele bikerê, înan ra yew bî. Garo Sasunî na çarçewa de wina vano: Verê serewedartişî Mela Selîm sey temsîlkarê Seyîd Alîyî şinoMûş, uca Manastira Garabetî de,nê pêşnîyazan peşkêşê lîderanê Taşnakî Vartabed, Gorun û Rupenî keno:

  • No welat aîdê kurdan û armenîyan o.
  • Şert o ke no welat wayîrê heqê muhtarîyetêko hîra bo.
  • Ganî nê welatî, armenî û kurdî pîya îdarê bikê.

Ancîya Mela Selîmî, 10ê adare de lîderanê dînî yê armenîyanê Bidlîsî rê mektube nuşte. Ey na mektube de temînat da înan ke “Kurdî, do armenîyan bipawê û mudefa bikê” û gama ke mufrezeye kurdan dewanê armenîyan ra bivîyarê, înan ra ancax vera pereyê xo de xo nan bigîrê. Mela Selîm, yewna mektuba xoya ke erşawitbîye patrîkê Armenîyanê Tirkîya de vatêne ke “Serwedartiş, do tena Jon Tirkan xo rê sey hedef bigîro” û armenîyan dawetê hemkarîye kerdêne.

 

Têkilîya Mela Selîm û Seîdê Nursîyî

 

Qaso ke êno zanayîş Mela Selîm, hema ke dest bi serewedaritiş nêkerdo venga Seîdê Kurdî dano ke wa o zî bi hêzê xo beşdarê nê serewedaritişî bibo. Cewabê Seidê Nursî wina beno: “Na artêşe de belkî se hezar ewlîyayî estê. Ez nêeşkena beşdarê şima biba”.

 

La bi serran dima poşmanîya ey wina eşkera bena: Lajê Mela Selîmî yo qij Hesen Fehmî, 1952 de şino Îstanbul. Uca bi nameyê Şemsettîn Begî yew merdimê înan, ey beno keyeyê Saîdê Kurdî ke ey rê bido şinasnayîş. Seîdê Nursî, Fehmî kîşta xo de dano roniştiş û derheqê Serewedaritişê Bidlîsî de wina vano: “Ez Wan de muftî bîya. Ustadê mi, mi rê xebere erşawite û va tayê qumandanan dê dînsîzîye esta. Daxilê ma bî, ma vera nê dînsîzan sere wedarê. Mi va,na artêşe de belkî se hezar ewlîyayî estê. Ma nêeşkenê seba çend dînsîzan şîmşêr biancê nînan. Ustadê mi Seyda Selîmî ameye hîna baş dî. Ez nêeşkaya bivîna la heyfê ma do bêro girewtiş.”

 

Baş o ke ma çîyêko bîn îlawe bikê û nê qismî rê nuqta ronê.Qaso ke ma zanê Mela Selîmî, mamostatîya Seîdê Nursîyî kerda. Nursîyî zî kitabêkê xo de ey ra sey “mamostayê mi Selîmo Zaza” behs kerdo.

 

Serewedaritiş Dest Pêkeno

 

Aşma sibate ya 1914î de bacê heywankarî ke dewijan ra ameyêne girewtiş zêdnîya. Ancîya bacê tîcaretî %20 zêdnîya. Bedelê pul û xercan bîy di qatî. Karmendan bi zor û zulmêko pîl bacî top kerdêne. Rewşa xirabe ya ekonomîk û sosyale ver êdî taqatê dewijan nêmendbî. Osmanîyan 1913-1914î de bi paştgirîya Almanya amadekarîyekerdêne ke vera Rûsya şer bikê. Na çarçewa de dewleta Osmanî seba ke eşkerî bikê venga camêrdanê kurdan dayênê û ê girewtêne artêşe.No muamele seba kurdan zehmetî bîye. Çunke înan debara xo bi karê zîreetî kerdêne û bi nê qerarî camerdanê xoyê ke nê karî bikerdêne ra mehrum mendêne.

 

Şarî, şertanê xiraban ver her ca de dest bi xoverdayîş kerdbî.Kurdanê Xoyutî,17 Sibate 1914 de Mudirê Nahîye Serdarzade Mehmet Efendîyo ke eynî wext de fermandarê cendirmeyan bî, eşt keyeyê ey ser, o û yew cendirme kiştî. Xora hukmat amadekarîya serewedaritişî ra xeberdar bî, (Goreyê Sasunîyî, birayê Şeyîd Elîyî Şêx Reşîdî îxanet kerdbî û heme sirî daybî îdarekeranê Osmanî) tersayêne ke serewedaritişê kurdan sewbîna cayan de zî dest pêbiko. Hukmat, sibate ra tepîya dest bi tewqîfkerdişî kerdî.Qaymeqamê Hîzanî serê adare de 50 cendirmeyî wezîfedar kerdî ke wa Mela Selîmî ke rêberîya şarî keno bitepîşê û bîyarê. Cendirmeyan, eşt dewe ser û o tepîşt. Xebera tepîşîyayîşê Mela Selîmî her ca ra vila bîye. 700 kurdê çekinî kewtî cendirmeyan dima û vernîya înan dewa Arzivînkî de girewt. Bêke cîdî yew pêrodayîş bibo, Mela Selîm destê înan ra raxêlisnîya. Mela Selîm şî dewa Komaçî û xo uca de nimit. Seba ke mintiqa bipawîyo xendeq û çalî ameyî kenitiş. Êno qebulkerdiş ke seredaritiş bi no hawa dest pêkerd. Demêko kilm de Tatîk, Hîzan û sewbîna cayan de îdare kewt destê kurdan. Kurdan nê cayan de dest ronayêne çekanê leşkeranê tirkan ser.

 

Pêrodayîş, Bidlîs de 20 adare 1914 de dest pêkerd. Panc hezar kurdê sîlehinî kewtîy bajar û bajar 12 nîsane de ame girewtiş. Semedo ke cayê ma qîm nêkeno ma nêeşkenê dergûdila behsêdetayanê serewedaritişî bikê la bi kilmîye wina vajîme: Kurdî herçiqas verî serkewte bîy zî seba ke hereketê înan baş nêameybî rêxistin kerdene nêeşkay serewedaritişî bi hawayo nîzamî biramnê. Heto bîn ra tayê eşîrî daxilê hereketî nêbîy tayê înan zî wexto krîtîk de hetê tirkan de ca girewt. Netîce de zorê kurdan şî. Mela Selîm, Şêx Şehabedîn û Seyîd Elîyî, çend kesê bînîsey tedbîr xo eştî bextê Konsolosxaneyê Rûsya yê Bidlîsî. Destpêkerdişê Şerê Dinya yê Yewinî ra dima tirkan eşt konsolosxanê ser. Mela Selîm û kurdê bînî têpîştîû çarçeweya qerarê mehkema de darde kerdî.

 

Xususîyetê Nê Serewedaritişî Çi yê?

 

Ma bi kilmîye ancax eşkene wina vajê: Verê ronîyayîşê Komara Tirkîya û demo peyên yê Osmanîyan desey hereketê Şêx Ubeydullah, Koçgîrî ûêb. çend hereketê kurdanestê ke herçiqas manaya moderne de nêbo zî sey rêxistinê milî yê kurdan hesibîyenê. Hereketê Mela Selîmî zî nînan ra yew o. Seke ma zanê tarîx de hereket û lîderê ke semedê raxelisnayîşê kurdan hetkarîya Armenîyan wazenê û înan reyde dîplomasîkenê zaf tay ê. Yewna xususîyêtê nê hereketî zî no yo. Çend şexsîyetê zazayîke ma zanê lîderîya serewedaritişanê seserra 20. ê kurdan kerda, yewê înan zî Mela Selîm o. No xusus zî derûdorê marjînal ê ke ewro zazacîtî kenê û vanê “ma kurd nîyê”, seba înan yew nakokîye (çelişki) teşkîl keno.

 

Noto peyên: Kesê ke wazenê Mela Selîm û nê serewedaritîşî de hîna bidetay melumat bigîrê, înan rê pêşnîyaza ma no yo xususen eserê Celîlê Celîlî ke qismê çimeyan de vîyarenê, înan biwanê.

 

Mela Selîm (Mela Selîmê Gonigî/Dimilî) Kam o?

 

Mela Selîm,yew zaza yo. 1850 de Şîn de maya xo ra beno. Na dewe Çewlîg de ca gêna û girêdayeyê qezaya Dara Hênî ya. Dewleta Tirkîya nameyê aye “Balgöze” nayo pa. Keye dima ra şino dewa Azîzanî ya Kanîreşî de ca beno. (Azîzan, mintiqaya Gonigî de ya û mintiqa zî nameyê xo çemê Gonigî ra gêno) Mela Selîm, perwerdeyê dînî yê verênî pîyê xo ra gêno. Peyê cû mintiqayanê cîya-cîyayan yê Kurdîstanî ra gêrêno û medresayanê înan de waneno. Dima şino Misir; Unîversîteya El-Ezherî de perwerdeyê xo temam keno û îcazet gêno. Mela Selîmê Gonigî/Dimilî agêreno welatê xo, dewa Qalencîkî ke nêzdîyê dewa ey de ya, uca ca beno. Na dewe de yew medresa roneno. Medresa de 60 feqîyê ey benê. Wexto kilm de beno namdar. Şino bajarê pîroz yê Îranî Qum û teqrîben 4 serrî medresayan de muderisîye keno.Lehçeya zazakî ra teber kurmanckî, fariskî, erebkî û osmanî zaneno. Mela Selîm tena merdimêkê dîndar û welatperwer nêbî eynî wext de yew şaîr û edîb bî. Feqî Huseyîn Sagnıçî kitabê xo “Dîroka Wêjeya Kurdî” de ca dayo şîîranê Mela Selîmî yê kurmanckî. Mela Selîmî, Mesnewîyê Buxarî bi kurdkîya kurmanckî şerh û tefsîr kerdo.

 

Law Reşîd, derheqê Mela Selîmî de nê melumatî dano: Mela Selîm zazayanê derûdorê Dara Hênî ra û kesêko ke emrê xo dorê 55-60 serran bî. Îlmanê dînî û erebkî zanayêne, kesêko zanaye û dîndar bî. Eke merdim rolo ke ey kay kerdo ra biewnîyo şêno ey sey “sîmayê kê seba şexsê xo xoser ê” înan ra yew bihesibno. Winî fehm beno ke îdealîsto û îradeyê xo xurt o. Mela Selîm, domanîya ey ra tepîya mamostatîya Şêx Şehabedînî kerdo. Aye ra hem perwerdekar hem zî mamostayê ey bî, gama ke resa meqamê şêxîye zî hem rêber hem zî serxelîfeyê ey bî.

 

Derheqê ey de yewna melumato muhîmhetê Hesen Hişyarî ra dîyêno. Hişyar,gama ke derheqê Kurdîstan Azm-i Kavî Cemîyetî deagahî dano, ronayoxanê nê teşkîlatî mîyan de nameyê ey zî vano. Ma bi no qayde musenê ke Mela Selîm, 3 zazayê keronayoxanê na cemîyete mîyan de ca gênê, yewê înan o (ê bînî,Kurdîzadê Ehmed Ramîzû Mela Ehmedê Xasî yê)

 

 

 

Çimeyê ke Ci ra Ame Îstîfade Kerdene Nê yê:

Celil, Celile, Kürt Aydınlanması, Avesta Yayınları, İstanbul, İstanbul, 2013

Celîl, Celîle, Kürt Tarihinden 13 İlginç Yaprak (Çeviren: Hasan Kaya), Evrensel Basım Yayım, İstanbul, Birinci Basım, Kasım 2013 r. 114-139

Celîlê, Celîl, “1914 Bitlis Kürt Ayaklanması”, Berhem:Kovara Lêkolînên Civakî û Çandî, Hejmar: 9 (1990), Stockholm

Malmîsanij, Yüzyılızın Başlarında Kürt Milliyetçiliği ve Dr. Abdullah Cevdet, Jîna Nû Yayınları, Uppsala, Mayıs 1986, r. 61-62

Malmîsanij, Yirminci Yüzyılın Başında Diyarbekir’de Kürt Ulusçuluğu (1900-1920), Vate Yayınları, İstanbul, 2010, r. 16-20

Bingöl, Nevzat, Bitlis İsyanı ve Şeyh Selim, Do Yayınları, İstanbul, Mayıs 2013

Koç, Ali Haydar, “Bitlis Kürt Milli Hareketi (1914) 2, Dema Nû: Haftalık Siyasi ve Kültürel Gazete, Hejmar: 167 (22 Ağustos 2016), İstanbul

http://www.bitlisname.com/2015/11/19/portreyek-ji-diroka-me-mela-selim-efendi/ (çimeyo dîgîtal)

 

                                                               Mutlu Can